Langue & École

Fransızcada eylül ayının bir başka adı vardır: la rentrée. Kelimesi kelimesine “geri dönüş” demektir, ama anlattığı şey tatilin bitişi değildir; bütün bir ülkenin aynı anda aynı ritme girmesidir. Bir takvimin milyonlarca insanı böyle hizalayabilmesi kendiliğinden olmadı. Arkasında iki yüzyıl süren, bugün çoğu unutulmuş bir kurma işi var.

Bu sayıyı hazırlarken en çok şaşırtan şey, Fransızcanın Fransa'da yayılma hızının ne kadar yavaş olduğuydu. 1794'te Devrim hükümeti ülkede kaç kişinin Fransızca bildiğini merak edip anket düzenledi; sonuç bugün bile insanı sarsıyor. Fransızca, Fransa'nın doğal dili değildi. Okulun ürünüydü — ve okul bu ürünü verirken elini hiç titretmedi.

Dosyanın merkezinde bu gerilim var. Bir yanda köylü çocuğuna okuma yazma öğreten, ona bir devletin kapısını aralayan kurum; öte yanda aynı okulun taşrada uyguladığı yöntem. Tarihi dürüst anlatmanın tek yolu, ikisini aynı sayfada tutmak.

Bir uyarı borçluyum. Bu dosyanın en meşhur görseli — okul duvarına asıldığı söylenen “yere tükürmek ve Bretonca konuşmak yasaktır” levhası — büyük ihtimalle hiç var olmadı. Buna karşılık Pireneler'de, Ayguatébia-Talau'daki bir okulun duvarında bugün hâlâ okunabilen gerçek bir yazı var: Parlez français, soyez propres. Duvarda gerçekten duran cümleyi yayımlıyoruz; uydurulmuş olanı değil.

Bu sayıda iki ada da yakından bakıyoruz: dünyanın en çok tanınan üniversite adlarından birini taşıyan Ardennes köyüne ve Galata'da dört yüzyıldır ders veren bir okula. İkisi de aynı şeyi gösteriyor: kurumlar geçicidir, adlar kalıcı. Eylül bu dergide her zaman bir açılış ayı olacak. Kapıyı açtık. Buyurun.

Ağustos 1790'da Fransa'nın dört bir yanındaki papazlara, avukatlara ve yerel meclis üyelerine kırk üç soruluk bir form gönderildi. Bölgenizde konuşulan dilin yazısı var mı? Vaazlar hangi dilde veriliyor? Ve daha politik olanı: bu dilin kaybolması bölge halkı için bir kayıp olur mu?

Formu gönderen, Emberménil papazı Henri Grégoire'dı. Cevaplar dört yılda toplandı. 4 Haziran 1794'te raporunu Konvansiyon'a sundu; başlığı dönemin diline uygun biçimde açıktı: yerel dilleri yok etmenin ve Fransızcanın kullanımını evrenselleştirmenin gerekliliği ve yolları üzerine rapor.

O tarihte Fransa'nın nüfusu yaklaşık yirmi sekiz milyondu: ülkenin ancak yüzde onu devletin dilini kusursuz kullanıyordu. Rapora göre yalnızca on beş kadar departmanda sadece Fransızca konuşuluyordu; geri kalanında Breton, Bask, Katalan, Oksitan, Alsas Almancası ve Flamanca hâlâ günlük hayatın diliydi. Bir ihtiyat kaydı gerekir: bunlar nüfus sayımı değil, gönüllü muhabirlerin izlenimlerinden çıkarılmış tahminlerdi. Tarihçiler kesinliği sorgular, büyüklük mertebesini kabul eder.

Devrim bu politikayı icat etmedi, devraldı. 1539'da I. François'nın imzaladığı Villers-Cotterêts kararnamesi adalet işlemlerinin en langage maternel françois et non autrement yazılmasını buyurmuştu. Farkı, hedefi mahkemeden alıp eve taşımasıydı: kararname noterin kalemine bakıyordu, rapor köylünün sofrasına. Aracı belliydi — okul.

İkinci sayım şunu gösterir: dil politikası kararnameyle yürümez. Yasalar 1539'dan beri Fransızca diyordu; Auvergne'de bir çiftçi 1863'te hâlâ Oksitanca konuşuyordu. Değişimi sınıf getirdi: 16 Haziran 1881 yasası ilköğretimi parasız, 28 Mart 1882 yasası altı-on üç yaş arasında zorunlu ve laik kıldı. İlk kez bütün çocuklar günün belli saatlerinde tek bir dilin içine girdi.

Bretonya'da adı ar vuoc'h'tu — “inek”. Oksitanya'da Latince signum'dan gelen bir kelimeyle anılırdı: lo senhal. Öğretmenlerin resmî raporlarında ise iki kelimeyle geçer: le symbole ya da le signe. Nesnenin kendisi okuldan okula değişirdi: bir tahta takunya, bir kiremit parçası, ipe geçirilmiş bir düğme, bazen gerçek bir inek boynuzu.

İşleyişi her yerde aynıydı. Sabah, öğretmen nesneyi ana dilinde konuşurken yakaladığı ilk çocuğa verirdi. Çocuk onu boynunda taşırdı. Kurtulmanın tek yolu, kendi dilinde konuşan başka bir çocuğu yakalayıp öğretmene bildirmekti. Nesne gün boyu sınıfta dolaşır, akşam kimin elinde kaldıysa ceza o çocuğa yazılırdı.

Pedagojik bir buluş olarak son derece etkilidir ve tam da bu yüzden rahatsız edicidir. Öğretmenin sürekli gözetim yapmasına gerek kalmaz; sınıf kendi kendini denetler. Ana dil teneffüste bile tehlikeli hale gelir — çünkü tehlike öğretmenden değil, yan sıradaki arkadaştan gelir.

Bir noktanın altını çizmek gerekir: le symbole'ü buyuran bir yasa ya da kararname yoktur; bakanlık genelgelerinde adı geçmez. Onu bildiğimiz yer öğretmen anıları, müfettiş raporları ve sonradan kaydedilmiş öğrenci tanıklıklarıdır. Yani tepeden dayatılmış bir ceza sistemi değil, öğretmenden öğretmene aktarılan bir sınıf alışkanlığıydı. Böyle olması onu daha masum yapmaz; yalnızca daha yaygın yapar. Bitişi de şaşırtıcı derecede geçtir: Bretonya'da 1950'lere kadar süren örnekler tanıklıklarla kayıtlıdır.

Belçika'da uygulama daha erken sona erdi. Eğitim bakanı Jean-Joseph Thonissen 1885 tarihli genelgesiyle resmî okullarda signum kullanımını yasakladı; Katolik özel okullarında uygulamanın Birinci Dünya Savaşı'na kadar sürdüğü aktarılır.

Bu paralellikler tesadüf değildir. On dokuzuncu yüzyılın ulus-devleti, sınırları içindeki dil çeşitliliğini idari bir arıza olarak gördü ve neredeyse aynı sınıf tekniğini birbirinden bağımsız olarak icat etti. Fransa'nın burada özel bir kötülüğü yoktur; özel bir ısrarı vardır.

Hesaplaşma çok geç geldi. Fransa, bölgesel dilleri anayasal düzeyde ilk kez 23 Temmuz 2008 tarihli değişiklikle tanıdı: 75-1. madde tek cümledir — Les langues régionales appartiennent au patrimoine de la France. Madde resmî statü vermez, eğitimde kullanım hakkı tanımaz; yalnızca varlıklarını kabul eder. Yine de bir devletin, iki yüzyıl silmeye çalıştığı şeyi anayasasına “miras” diye yazması küçük bir hareket değildir.

Cümleyi bilirsiniz: Il est interdit de cracher par terre et de parler breton. İnternette, afişlerde, sergilerde dolaşır; Bretonya okullarının duvarında asılı olduğu söylenir ve dil baskısının en çarpıcı kanıtı sayılır.

Breton dili üzerine çalışan tarihçi ve dilbilimci Fañch Broudic, bu levhanın izini yıllarca sürdü. Arşivlerde, okul müzelerinde, koleksiyonlarda, dönem fotoğraflarında tek bir özgün örneğine rastlamadı. Vardığı sonuç nettir: eldeki bütün örnekler sonradan üretilmiş yeniden yapımlardır; metin on dokuzuncu yüzyıl okul belgelerinde değil, 1970'lerin Breton kültürel uyanış edebiyatında görünür.

Broudic'in tezi, dil baskısının olmadığı değildir — önceki sayfa o baskının belgelerini anlatıyor. Tezi şudur: gerçek baskıyı anlatmak için uydurulmuş bir kanıta ihtiyaç yoktur; üstelik uydurulmuş kanıt gerçek olanı da şüpheli hale getirir.

Buna karşılık gerçek bir yazı vardır ve hâlâ yerinde durur. Doğu Pireneler'de, Katalanca konuşulan Ayguatébia-Talau köyünün okul duvarında iki satır okunur: Parlez français — Fransızca konuşun; Soyez propres — temiz olun. İki buyruğun yan yana durması bütün bir zihniyeti özetler: yerel dili konuşmak, yıkanmamış olmakla aynı kategoriye yerleştirilir.

Pierre Larousse 23 Ekim 1817'de, Paris'in yüz altmış kilometre güneydoğusundaki Toucy kasabasında doğdu. Babası demirci, annesi hancıydı. Kasabanın öğretmeni çocuğun zekâsını fark edip Versailles'daki öğretmen okuluna burslu gitmesini sağladı. Larousse öğretmen oldu, Toucy'ye döndü, kısa süre ders verdi ve sınıfın kendisinden nefret etti.

Nefret ettiği şey belliydi: ezber. Dönemin ilkokulunda öğrenme, anlamı sorulmadan tekrarlanan kurallardan ibaretti. 1840'ta öğretmenliği bırakıp Paris'e gitti ve hayatını tek bir fikre bağladı: bilgiyi, alfabetik sırayla, herkesin ulaşabileceği bir yere koymak.

1852'de Augustin Boyer ile bir yayınevi kurdu. 1856'da Nouveau dictionnaire de la langue française yayımlandı: kısa, ucuz, sınıfta kullanılabilir bir sözlük. Asıl proje sonra geldi ve ölçüsüzdü: Grand dictionnaire universel du XIX^e siècle, on beş cilt. İlk fasiküller 1863'te dağıtılmaya başlandı; Larousse eserin büyük bölümünü kendi yazdı, tamamlandığını göremeden 3 Ocak 1875'te öldü. Son ciltler 1876'da çıktı.

Formülün radikalliği bugünden bakınca kaybolur. On dokuzuncu yüzyılın ortasında sözlük, bilginin denetlendiği yerdi; Académie française neyin Fransızca olduğuna karar veriyordu. Larousse kapıyı ardına kadar açtı: Grand dictionnaire kelimelerin yanı sıra kişileri, yerleri, olayları, teknik terimleri, argoyu ve dönemin siyasi tartışmalarını da içeriyordu. Maddelerin bir bölümü tarafsız değildi; eser bugün İkinci İmparatorluk Fransası'nın zihin haritası sayılır.

Yayınevinin amblemini Eugène Grasset 1890'da, Larousse'un ölümünden sonra çizdi: karahindiba tohumu üfleyen bir kadın — la Semeuse — ve altındaki söz, Je sème à tout vent; sözün kendisi Larousse'a atfedilir. Seçim düşünülmüştür: tohum nereye düşeceği bilinmeden savrulur. Bu aynı zamanda Üçüncü Cumhuriyet okulunun sloganıydı — bilgi, doğduğun yere bakmaz.

Larousse'un eğitim tarihindeki yeri sözlükçülüğünden çok yöntemindedir. Tanımı örnekten ayırmadı; maddelerde kullanımı gösteren cümleler tanım kadar yer tutar. İlkesini tek satırda söyler: un dictionnaire sans exemples est un squelette — örneksiz sözlük iskelettir.

1877'de Belin yayınevi, kapağında G. Bruno imzası taşıyan bir okuma kitabı çıkardı: Le Tour de la France par deux enfants. Kitap, on dört yaşındaki André ile yedi yaşındaki Julien'i anlatıyordu. İki kardeş Lorraine'in Phalsbourg kasabasındandı; babalarını kaybetmişlerdi ve bir gece sınırı geçip Fransa'ya yola çıkıyorlardı.

Bu ayrıntı kitabın bütün duygusal yükünü taşır. 1871'de imzalanan Frankfurt Antlaşması'yla Alsace ve Lorraine'in bir bölümü Almanya'ya bırakılmıştı; Phalsbourg artık Fransa değildi. André ile Julien Fransız kalabilmek için doğdukları yeri terk ediyorlardı. Alt başlık bunu açıkça söyler: devoir et patrie — görev ve vatan.

Yolculuk bir bahaneydi. İki kardeş amcalarını ararken Vosges ormanlarını, Normandiya çiftliklerini, Lyon'un ipek tezgâhlarını, Marsilya limanını ve Bordeaux bağlarını dolaşır. Her durakta bir zanaat, bir ürün, bir nehir anlatılır.

Kapaktaki G. Bruno bir takma addı ve uzun süre kimin olduğu bilinmedi. Yazar, kızlık adıyla Augustine Tuillerie olan Augustine Fouillée'ydi; o dönemde bir kadının okul kitabı yazarı olarak görünmesi ticari risk sayılıyordu. Yani Üçüncü Cumhuriyet'in en çok satan vatanseverlik kitabı, adını bir kadının gizlenmek zorunda kaldığı imzadan alıyordu.

Kitabın bugün en çok tartışılan yanı gravürlerindedir. Kapakta duyurulan “iki yüz öğretici gravür”, yalnızca zanaatları ve nehirleri değil, dönemin dünya tasnifini de aktarıyordu: sayfalardan biri insanlığı dört “ırka” ayıran bir tabloyla açılır. Aynı ciltte çocuk hem okumayı hem bir dünya düzenini öğreniyordu.

Dil öğretimi açısından ilginç yanı, tasarımının bugünkü iletişimsel yöntemlere yakın olmasıdır. Metin kelimeleri liste halinde vermez; onları bir yolculuğun içine yerleştirir. Öğrenci le tisserand (dokumacı) kelimesiyle bir tanım kutusunda değil, Lyon'da bir tezgâhın başında karşılaşır. Kitap zamanla da değişti: 1905'te kilise ile devletin ayrılmasından sonraki baskılarda dinî göndermeler azaltıldı. Aynı kitap, otuz yıl arayla iki farklı Fransa'yı anlattı.

Bakalorya, 17 Mart 1808 tarihli imparatorluk kararnamesiyle kuruldu. Napoléon'un imzasını taşıyan metin imparatorluk üniversitesinin yapısını belirliyor, yükseköğretime girişi tek sınava bağlıyordu. İlk oturum 1809'da yapıldı: bütün Fransa'da otuz biri edebiyat, biri fen dalında olmak üzere otuz iki diploma verildi. Adayların hepsi erkekti; sınav sözlüydü ve Latince yürüyordu. Bugün her yıl yedi yüz binin üzerinde aday sınava giriyor.

Bakalorya elli iki yıl boyunca yalnızca erkeklere verildi. Bunu yasaklayan bir madde yoktu; kızların hazırlanabileceği okul yoktu. Devlet ortaöğretimi kızlar için henüz kurulmamıştı.

Gündeme getiren kişi Julie-Victoire Daubié oldu. Vosges'da doğmuş, Latinceyi ağabeyinden öğrenmiş, mürebbiyelikle geçinen bir kadındı. Sınava kendi başına hazırlandı; Ağustos 1861'de Lyon'da girdi ve Fransa tarihinde bu diplomayı alan ilk kadın oldu.

Sınavı geçmek yetmedi; belgeyi eline alması aylar sürdü. Yaygın anlatıya göre dönemin eğitim bakanı Gustave Rouland diplomayı imzalamayı reddetmişti. Cümlenin bakanın yazışmalarında birebir karşılığı yoktur; kesin bir alıntı değil, dönemin direncini özetleyen bir rivayet olarak aktarıyoruz. Gecikme ise belgelidir: Lyonlu sanayici Arlès-Dufour durumu İmparatoriçe Eugénie'ye iletince diploma 1862 baharında verildi. Daubié 1871'de Fransa'nın ilk kadın edebiyat lisansiyeri de oldu.

Başarısı hemen bir kapı açmadı. On dokuz yıl sonra, 21 Aralık 1880'de kabul edilen Camille Sée yasası kız çocukları için devlet ortaöğretimini kurdu. Kızlara ilk kez düzenli, parasız, laik bir lise eğitimi sağladığı için dönüm noktası sayılır. Ne var ki müfredat erkeklerinkinden bilinçli olarak farklıydı: kızların programında Latince yoktu. Latince olmadığı için bakaloryaya hazırlık, bakalorya olmadığı için üniversite yoktu. Öğrenim beş yıldı, erkeklerinki yedi. Yani kızlar için kurulan lise, tanımı gereği yükseköğretime çıkmayan bir liseydi.

Fransız ilkokulunun bir asır boyunca en ciddi eşiği certificat d'études primaires'di — kısaltmasıyla CEP. Kökeni Victor Duruy'nin 20 Ağustos 1866 tarihli genelgesine dayanır. Sınavın merkezinde dikte vardı ve kuralı acımasızdı: 16 Haziran 1880 tarihli bakanlık kararı (arrêté), dikte metninde beşten fazla hata yapan adayın eleneceğini hükme bağladı. Aritmetik ne kadar iyi olursa olsun, altıncı hata kâğıdı kapatıyordu.

Sertliğin sebebi belgenin işlevidir. 28 Mart 1882 tarihli Ferry yasası okulu on üç yaşına kadar zorunlu kılıyordu; ancak altıncı maddesi, certificat'yı alan çocuğun on bir yaşından okulu bırakabileceğini söylüyordu. Belge iki yıl erken çalışma hayatı demekti — köylü ailesi için tarlada fazladan iki çift el.

Dikte Fransa'da hâlâ ulusal bir alışkanlıktır; en meşhur anı 1857'de yaşandı. Rivayete göre İmparatoriçe Eugénie, saray çevresini eğlendirmek için Prosper Mérimée'den özellikle zor bir metin istedi. Aktarılan sonuçlar şöyledir: III. Napoléon yetmiş beş, Eugénie altmış iki, Dumas fils yirmi dört hata yapmış; en iyi sonucu üç hatayla Avusturya elçisi Metternich almıştır. Bu rakamlar dönem tanıklıklarına dayanır; doğrulanmış bir tutanak değildir.

Anlatı bir şeyi kesinlikle gösteriyor: Fransızcanın yazımı, ana dili konuşanlar için de mayın tarlasıdır. Sebebi tarihseldir: yazım, on altıncı ve on yedinci yüzyıllarda dondurulmuş bir telaffuzu kaydeder; söyleyiş değişmiş, yazı olduğu yerde kalmıştır.

Fransa yazımını sadeleştirmeyi bir kez ciddi biçimde denedi. Fransız Dili Yüksek Konseyi'nin hazırladığı, Académie française'in onayladığı öneriler Journal officiel'in 6 Aralık 1990 tarihli sayısında yayımlandı. Genellikle iki bin kadar kelimeyi etkilediği aktarılır; öneriler zorunlu kılınmadı, iki yazım da geçerli sayıldı. Öğrenen için sonuç sade: ikisini de tanıyın, birini seçin, tutarlı olun.

Kelimenin başlangıcında okul yoktur; bir bahçe vardır. Antik Atina'nın kuzeydoğusunda, surların dışında, Apollon Lykeios'a adanmış ağaçlıklı bir alan vardı: Lykeion. Burası önce bir spor alanı — gymnasion — olarak kullanıldı; MÖ 335 dolayında Aristoteles burada ders vermeye başladı ve okulunun adı yerin adı oldu.

Tanrının sıfatı olan Lykeios'un anlamı bugün bile tartışmalıdır. Üç açıklama önerilir: lykos, “kurt”; Anadolu'daki Lykia bölgesi; ya da lyke, “şafak ışığı”. Hiçbiri kesin değildir. Yani milyonlarca öğrencinin her sabah girdiği binanın adı, kökeninde anlamı çözülememiş bir tanrı sıfatı taşır.

Latinceye Lyceum olarak geçen kelime, Fransızcada uzun süre yalnızca Aristoteles'in okulunu anlattı. Sözlükler lycée biçiminin 1721'de, “edebiyat adamlarının bir araya geldiği yer” anlamıyla belirdiğini kaydeder. Bugünkü anlamını veren tarih ise 11 floréal an X'tur — 1 Mayıs 1802. Bonaparte'ın birinci konsül olarak çıkardığı yasa devlet ortaöğretimini yeniden kurdu ve kurumların adını lycée koydu. Napoléon kalıcı kurumları için masses de granit, “granit kütleler” derdi; lise bunların en dayanıklılarından biri çıktı.

Seçim tesadüf değildi. Devrim kilise okullarını dağıtmıştı; yeni rejim laik bir ortaöğretim kurarken adını Hıristiyan geleneğinden değil, Antik Yunan'dan almayı tercih etti.

Türkçeye lise biçiminde geçen kelime, Fransızca telaffuzun sesçe alınmasıdır: li-sé → lise. Osmanlı'nın son döneminde açılan ve Fransız ortaöğretim modelini örnek alan kurumlar — başta 1868'de kurulan Mekteb-i Sultanî — bu aktarımın kanalı oldu.

Aynı yoldan gelen bir başka kelime kolej'dir ve burada ciddi bir tuzak vardır. Türkçede “kolej” genellikle seçkin bir özel okulu anlatır; Fransızcada le collège ise ortaokuldur: on bir–on beş yaş. Fransız sisteminde sıra şöyledir: école primaire, collège, lycée. Bir Fransıza “kolejde okudum” demek, ona ortaokulunuzdan söz ettiğinizi düşündürür.

Ardennes'de, Rethel'in yakınında Sorbon adında küçük bir köy vardır. 9 Ekim 1201'de orada doğan çocuğun ailesi yoksuldu; Orta Çağ'da soyadı çoğu zaman doğulan yerin adıydı, bu yüzden çocuk tarihe Robert de Sorbon olarak geçti — “Sorbonlu Robert”. Adın bütün hikâyesi bu basit gerçekten çıkar: bugün dünyanın en çok bilinen üniversite adı, aslında bir köyün adıdır.

Robert Reims'te ve Paris'te okudu, ilahiyat doktoru oldu. Kral IX. Louis onu kendi papazı seçti; saraya yakınlığı ona hayatının projesini kurma imkânı verdi.

Proje şuydu: Paris'te ilahiyat okumak isteyen yoksul öğrencilerin barınacak yeri yoktu. Zenginler kendi evlerini tutuyor, ötekiler okulu bırakıyordu. Robert 1254 dolayında onlar için bir ev kurdu; IX. Louis Şubat 1257'de komşu evleri kuruma bırakarak kuruluşu resmîleştirdi. Kurumun kâğıt üzerindeki adı gösterişsizdi: pauvre maison, “yoksul ev”. Papa IV. Clemens 23 Mart 1268 tarihli bullasıyla kuruluşu onayladı.

Robert 15 Ağustos 1274'te Paris'te öldü. Kurduğu ev ise hızla büyüdü ve halk arasında kurucusunun adıyla anılmaya başlandı: collège de Sorbonne. Adın asıl yolculuğu bundan sonra başlar. Kolej, Paris ilahiyat fakültesinin en itibarlı çekirdeği haline geldi; on altıncı yüzyıla gelindiğinde “la Sorbonne” demek, fakültenin kendisi demekti. Fakülte Avrupa'nın dinî tartışmalarında karar mercii sayıldığı için ad kurumu aştı: bir kitap “Sorbonne tarafından mahkûm edildi” cümlesi bütün kıtada anlaşılıyordu.

Bina da adın peşinden gitti. Kolejde okumuş olan Kardinal Richelieu 29 Ağustos 1622'de kurumun proviseur'ü oldu ve yıpranmış yapıları yıktırıp yenisini yaptırmaya girişti. İnşaat 1627'de başladı; 1635'te temeli atılan, mimar Jacques Lemercier'nin Sainte-Ursule şapeli bugün hâlâ ayaktadır ve Richelieu'nün Girardon'a yaptırılmış mezarı oradadır.

Devrim adı kurumdan ayırdı. Binalar 1791'de öğrencilere kapandı, 1793'te bütün üniversitelerle birlikte Sorbonne da lağvedildi. Yapı bir süre ressamlara atölye oldu; fakülteler binaya 1821'de yerleşti. Yüzyılın sonunda mimar Henri-Paul Nénot'nun projesiyle neredeyse tamamen yeniden inşa edildi: temel 1885'te atıldı, iş 1901'de bitti. Bugün ayakta duran “Sorbonne”, kurucusundan altı yüz yıl sonrasının eseridir.

Adın bugünkü hali daha da tuhaftır: tek bir Sorbonne yoktur. Paris üniversitesinin 1970'te bölünmesinden sonra ad paylaşıldı; bugün Sorbonne Université, Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne, Université Sorbonne Nouvelle ve Université Sorbonne Paris Nord aynı kelimeyi taşır. “Sorbonne'da okudum” cümlesi bu yüzden tek başına bir bilgi vermez; hangi kurum olduğunu sormak gerekir.

Diktenin sorunu alıştırmanın kendisinde değildi; sorun ona yüklenen işlevdi. Certificat sınıfında dikte bir eleme aracıydı. Not kaldırıldığı anda aynı alıştırma bambaşka bir şeye dönüşür: sesle yazıyı eşleştirme talimi.

Fransızcada bu talimin özel bir değeri var. Söyleyişte duyulmayan harflerin yazıda bulunması, dilbilgisi bilgisinin doğrudan kulakla sınanmasını sağlar. Elles sont arrivées cümlesinde uyum ekinin hiçbir sesi yoktur; onu yazabilmek, kuralı gerçekten bildiğinizi gösterir.

1. Kısa ve gerçek bir kayıt seçin. Otuz–kırk saniye yeter: haber bülteni, podcast girişi, film repliği. Metnin yazılı hali elinizde olmalı ama alıştırma bitene kadar açılmamalı.

2. Üç kez dinleyin. Birinci dinlemede hiçbir şey yazmayın, sadece anlayın. İkinci dinlemede durdurarak yazın. Üçüncü dinlemede yalnızca kontrol edin.

3. Kendi kâğıdınızı işaretleyin. Metni açmadan önce emin olmadığınız yerlerin altını çizin. Bu adım atlanırsa alıştırmanın yarısı kaybolur.

4. Karşılaştırın, ama saymayın. Hataları türlerine ayırın: duymadım / duydum ama yazamadım / kuralı bilmiyordum.

5. Üçüncü türü deftere geçirin. İlk iki tür zamanla kendiliğinden düzelir. Kural hatası ise ders konusudur.

6. Aynı kaydı bir hafta sonra tekrarlayın. Yeni metne geçmek yerine eskisine dönmek, ilerlemeyi ölçülebilir kılar.

Yöntemin en görünmez faydası şudur: dikte, dinlemeyi anlamaktan ayırır. Normal dinlemede beynimiz eksik duyduğu yeri bağlamdan tamamlar ve bunu fark etmeyiz. Kâğıda yazmak zorunda kaldığınızda bu tamamlama devre dışı kalır. Fransızcada bu ayrımın bedeli yüksektir: il est ile ils sont, je parle ile j'ai parlé arasındaki fark çoğu zaman tek bir ünlü kadardır.

Bu dosyanın başında bir soru vardı: Fransızca Fransa'nın doğal dili miydi? Cevap hayır. Fransızca, iki yüzyıl boyunca okul eliyle kurulmuş, ödüllendirilmiş, cezalandırılmış, sınavla ölçülmüş bir dildir. Bugün dünyada onu öğrenen herkes, o kurumun mirasçısıdır.

Bunu bilmek öğrenci için pratik bir rahatlama getirir. Geçmiş ortacın uyumunda zorlanıyorsanız, beş yüz yıl önce Marot'nun öğrencilerine şiirle anlatmak zorunda kaldığı bir kuralla uğraşıyorsunuz. Zorluğun kaynağı sizde değil; dilin tarihinde.

Ama bir uyarı da var. Bu tarihin karanlık tarafı — boyna asılan nesne, ihbar zinciri, “temiz olun” yazısı — geçmişte kalmış bir tuhaflık değil. Bir dili öğretmenin, başka bir dili küçültmeden de mümkün olduğunu her kuşağın yeniden öğrenmesi gerekiyor.

• H. Grégoire, Rapport sur la nécessité et les moyens d'anéantir les patois…, 16 prairial an II (4 Haziran 1794).
• Ordonnance de Villers-Cotterêts, Ağustos 1539, md. 110–111.
• 17 Mart 1808 tarihli imparatorluk kararnamesi (bakalorya).
• 21 Aralık 1880 Camille Sée yasası; 25 Mart 1924 Bérard kararnamesi.
• 16 Haziran 1881 ve 28 Mart 1882 tarihli Ferry yasaları.
• 89-607 sayılı kararname, 28 Ağustos 1989; Les rectifications de l'orthographe, Journal officiel, 6 Aralık 1990.
• Papa IV. Clemens'in bullası, 23 Mart 1268 (Sorbonne), Archives nationales AE-II-1814.

• Fañch Broudic'in Breton dilinin toplumsal tarihi üzerine çalışmaları.
• G. Bruno, Le Tour de la France par deux enfants, 1877. 1877 ve 1906 baskılarını karşılaştırmak başlı başına bir ders.
• Saint-Benoît Fransız Lisesi'nin kendi yayımladığı kurum tarihçesi.