Kim Yapıyor, Kimin İçin? Fransızcada Fiilin Yönü
Edatın yönü, pronominal yapı ve faire + infinitif
Tahsin Tan · Le Regard Français
Fransızca gramer, yalnızca eylemleri ifade eden bir sistem değildir; aynı zamanda bu eylemler arasındaki ilişkileri farklı biçimlerde kurmaya imkân tanıyan bir yapıdır. Özellikle emek alanında kullanılan fiil yapıları, bir eylemin kim tarafından, kimin için ve hangi konumda gerçekleştiğini dilsel olarak belirginleştirir.
Bu durum en açık biçimde fiillerin aldığı edatlarda görülür.
travailler pour qqn (birisi için çalışmak) ifadesinde eylemin yönü dışa doğrudur; öznenin faaliyeti başka bir kişiyle ilişkilendirilir. Buna karşılık travailler avec qqn (birisiyle birlikte çalışmak) yapısı, eylemi ortaklık temelinde kurar ve özneyi daha dengeli bir ilişki içine yerleştirir.
Benzer şekilde être payé par qqn (birisi tarafından ödenmek) ifadesinde özne, eylemin kaynağı değil, sonucu haline gelir. Bu tür yapılar, aynı eylemin dil içinde farklı konumlarda ifade edilebildiğini gösterir.
| Fransızca yapı | Türkçe karşılık & ilişkisel anlam |
|---|---|
| travailler pour qqn | Birisi için çalışmak — eylem dışa doğru, tek taraflı |
| travailler avec qqn | Birisi ile çalışmak — ortaklık, dengeli ilişki |
| être payé par qqn | Birisi tarafından ödenmek — özne sonuç konumunda |
Bu farklılaşma, faire + infinitif yapısında daha belirgin hale gelir.
faire travailler qqn (birine iş yaptırmak) ifadesinde özne, eylemi doğrudan gerçekleştiren değil, onu başlatan ve yönlendiren konumdadır. Bu yapı, Fransızcada eylemin dolaylı olarak gerçekleştiği durumları sistematik biçimde ifade eder.
"Gramer yalnızca bir kural sistemi değil, eylemler arasındaki yönü, ilişkiyi ve konumu görünür kılan bir ifade biçimidir."
Öte yandan pronominal fiiller, eylemin yönünü içe çevirir.
se fatiguer (yorulmak), se sacrifier (kendini feda etmek) gibi yapılar, eylemin dış bir etkenden ziyade öznenin kendi süreci içinde gerçekleştiğini vurgular. Bu tür kullanımlar, eylemin niteliğini değiştirmeden, onun nasıl deneyimlendiğini farklı bir düzlemde ifade eder.
| Fransızca yapı | Türkçe karşılık & yön |
|---|---|
| faire travailler qqn | Birine iş yaptırmak — dolaylı, yönlendiren özne |
| se fatiguer | Yorulmak — eylem özneye içe döner |
| se sacrifier | Kendini feda etmek — kendi sürecine ait |
Dolayısıyla Fransızca gramer, eylemlerin anlamını tek bir biçimde sabitlemez; aksine, aynı eylemi farklı ilişkisel düzenlemeler içinde sunar. Bu durum, dilin yalnızca neyin yapıldığını değil, bu eylemin nasıl konumlandırıldığını da belirginleştirdiğini gösterir.
Bu açıdan bakıldığında, gramer yalnızca bir kural sistemi değil, eylemler arasındaki yönü, ilişkiyi ve konumu görünür kılan bir ifade biçimidir.