"İnsanlar Özgür Doğar"
Bir cümle, bir hitap ve bir zamir nasıl devrim oldu?
Tahsin Tan · Le Regard Français
26 Ağustos 1789'da Kurucu Meclis, İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi'ni kabul etti. Birinci madde, kısa ve kesin bir cümleyle tarihe geçti: « Les hommes naissent et demeurent libres et égaux en droits. » — "İnsanlar özgür ve haklarda eşit doğar ve öyle kalır." On yedi maddelik metin, bilerek sade yazılmıştı: anlaşılmak istiyordu.
Ama Devrim soyut ilkelerle yetinmedi; gündelik dile indi. Aristokratik mesafenin işareti sayılan "vous", eşitlikçi "tu" karşısında gözden düştü. "Monsieur / Madame" hitapları yerlerini "Citoyen / Citoyenne"e bıraktı. Bir insana nasıl seslendiğiniz, artık siyasi bir tutumdu.
Bu hamlenin en çarpıcı örneği bir mahkeme salonundadır. Devrik kraliçe Marie-Antoinette, Ekim 1793'teki yargılanmasında ne "Majeste" ne de "Citoyenne" olarak anıldı; resmî adı yalnızca "la veuve Capet" (Dul Capet) idi. Kocası ise idamında "Citoyen Louis Capet"e indirgenmişti. Dil, bir insanı tahttan indirmenin en sessiz ama en kesin aracı olabiliyordu.
Çoğu kaynak Konvansiyon'un herkese "tu" demeyi zorunlu kılan bir kararname çıkardığını söyler. Aslında böyle bağlayıcı bir yasa hiç çıkmadı: en somut belge, Paris Komünü'nün 22 Ağustos 1792 tarihli, yalnızca resmî yazışmaları kapsayan kararıdır. 1793'teki "zorunlu tutoiement" önerisi ise "özgürlüğe aykırı" bulunarak reddedildi. Yani "tu" devrimi bir yasayla değil, toplumsal baskıyla yayıldı.