Dil, En Eski Arşivimiz

Sevgili okur, bu derginin her sayısını bir soruyla açıyoruz. Bu ayki soru, bana en eskilerinden biri gibi görünüyor: Bir dil hatırlar mı? İlk bakışta cevap kolay: hatırlayan dil değil, insandır. Ama biraz eşeleyince iş değişiyor. "Kalpten bilmek" anlamına gelen savoir par cœur deyimini kullanan bir Fransız, belleğin kalpte oturduğuna inanan iki bin yıllık bir tıbbı — farkında bile olmadan — her gün tekrar ediyor. Kelimeler, terk edilmiş inançların, unutulmuş zaferlerin, örtbas edilmiş suçların fosillerini taşıyor. Dil, sahiden de en eski arşivimiz.

Peki bu sayı neden Ağustos'ta? Çünkü Ağustos, Fransa'nın hafıza takviminde ağır bir aydır. 25 Ağustos 1944'te Paris dört yıllık işgalden kurtuldu — ve daha o akşam, Belediye Sarayı'nın penceresinden yapılan bir konuşmayla, olayın nasıl hatırlanacağı da karara bağlandı. Bir olay ile onun hafızası arasında bazen tek bir cümle vardır; bu sayının ikinci bölümünde o cümleyi kelime kelime söküp içine bakacağız.

Dosyayı hazırlarken beni en çok düşündüren şey, hafızanın çift yüzlü olmasıydı. Fransızca bize devoir de mémoire — hatırlama görevi — kavramını armağan etti; hatırlamayı yasayla koruyan, anmayı devlet töreni yapan bir gelenek bu. Ama aynı devlet, Cezayir'de sekiz yıl süren savaşa otuz yedi yıl boyunca "olaylar" demeyi başardı. Aynı dil, aynı yüzyılda, hem hatırlamanın hem unutturmanın aleti oldu. Bu gerilimi yumuşatmadan, iki yüzüyle birlikte vermeye çalıştım.

Bu sayıda dilbilgisi de var — ama alıştırma kitabı gibi değil. Birinci bölümde göreceksiniz: Fransızcanın geçmiş zamanları, belleğin çalışma biçiminin âdeta dile dökülmüş hâlidir. Imparfait hatıranın sisli fonunu, passé composé tutanağa geçmiş olayı, plus-que-parfait hatıranın altındaki hatırayı taşır. Ve bir zaman kipi — passé simple — gözlerimizin önünde ölmektedir. Bir dilin kendi geçmiş zamanını unutması: dosyamıza bundan iyi açılış olamazdı.

Kapanışı ise edebiyata bıraktım. Proust'un madlen sahnesi, "istemsiz hafıza"nın — irademize sormadan çalışan o derin belleğin — edebiyattaki en büyük anıtıdır. Ama bu sayıda onu bir efsane olarak değil, bir emek olarak okuyacağız: taslaklarda madlenin yerinde ne vardı, sahne kaç yazımda bugünkü hâlini aldı, ve bir romancının iç gözlemi nasıl oldu da yüz yıl sonra nörologlarca doğrulandı.

Son bir söz: bu dergi bir dil dergisi, ama dil hiçbir zaman yalnızca dil değildir. "Olaylar" mı diyeceğiz, "savaş" mı; "vous" mu, "tu" mü; "hatıra" mı, "tarih" mi — her seçim bir tavırdır. Bu sayı bittiğinde, umarım siz de benim vardığım yere varırsınız: dil, geçmişin deposu değil; geçmişle her gün yeniden yapılan bir pazarlıktır. İyi okumalar.