Madlen Nasıl Madlen Oldu?

Efsane, ilhamın tek bir anda düştüğünü söyler; elyazmaları başka şey anlatır. Sahnenin ilk hâlinde (Contre Sainte-Beuve müsveddeleri, 1908–09) anlatıcıya geçmişi getiren şey bir dilim kızarmış ekmektir (pain grillé); sonraki yazımda biscotte (peksimet) olur; madlen ancak son yazımda gelir. Değişiklik önemsiz görünebilir; değildir. Kızarmış ekmek gündeliktir; peksimet kuru bir nesnedir; madlen ise — deniz tarağı biçimiyle, pazar sabahı çağrışımıyla, taşradaki hala eviyle — başlı başına bir çocukluk kondansatörüdür. Dünya edebiyatının en şiirsel nesnesi, üç düzeltmenin ürünüdür: istemsiz hafızanın anıtı bile, istemli emekle yontulmuştur.

Kitabın yayın serüveni de ayrı bir hafıza dersidir. Proust ilk cildi büyük yayınevlerine gönderdi; NRF (bugünkü Gallimard) adına kararı veren isimlerden biri André Gide'di — ve reddetti. Sosyete yazarı sanıyordu; dosyayı doğru dürüst okumamıştı. Proust, kitabı Grasset'de kendi parasıyla bastırdı. Bir yıl sonra Gide, pişmanlık mektubunda şunu yazdı: bu ret, « NRF'nin en ağır hatası ve hayatımın en acı pişmanlıklarından biri » olarak kalacaktı. İkinci cilt, 1919'da Goncourt Ödülü'nü aldı.

Peki Proust haklı mıydı? Nöroloji, bir asır sonra "evet" dedi. Koku ve tat sinyalleri, öteki duyulardan farklı olarak, beynin duygu ve bellek merkezlerine (amigdala ve hipokampusa) neredeyse aracısız ulaşır; bu yüzden kokuyla tetiklenen anılar, görüntüyle tetiklenenlerden daha eski, daha duygusal ve daha "yaşantılı"dır. Literatür bu olguya onun adını verdi: Proust etkisi. Yatak odasından çıkmayan bir romancının iç gözlemi, laboratuvar bulgusu olarak doğrulandı.

Ve dil, sahneyi kendine mal etti: Fransızcada bugün « c'est ma madeleine de Proust » denir — "benim Proust madlenim": insanı bir anda çocukluğuna götüren tat, koku, şarkı, nesne. Bir roman paragrafının ortak dile deyim olarak geçtiği ender örneklerden biridir; kelimenin kendisi, romanın kanıtıdır.