« Paris outragé ! Paris brisé ! Paris martyrisé ! mais Paris libéré ! »

Cümleyi yavaş okuyalım: « Paris ! Paris outragé ! Paris brisé ! Paris martyrisé ! mais Paris libéré ! » — "Paris! Aşağılanmış Paris! Kırılmış Paris! Şehit edilmiş Paris! Ama kurtulmuş Paris!" Retorik iskeleti bir ders kitabı gibidir. Önce anaphore: "Paris" beş kez, her cümlenin başında — çekiç ritmi. Sonra dört participe passé (edilgen geçmiş ortaç): outragé, brisé, martyrisé, libéré. İlk üçü acının basamaklarını çıkar — hakaret, kırılma, şehitlik — ve tam zirvede tek heceli bir menteşe, mais (ama), bütün yapıyı ışığa çevirir. Dilbilgisi bile anlam taşır: dört ortacın dördü de edilgendir, ama son fiil çatısını konuşmanın devamı düzeltir.

Çünkü de Gaulle hemen ekler: Paris, « libéré par lui-même, libéré par son peuple avec le concours des armées de la France » — "kendi kendini kurtarmış, halkı tarafından, Fransa'nın orduları yardımıyla kurtarılmış" bir şehirdir; arkasında « savaşan Fransa, tek Fransa, gerçek Fransa, ebedî Fransa » vardır. Edilgen özne, cümlenin içinde kendi kurtarıcısına dönüştürülür.

Şimdi boşluğa bakalım: bu cümlelerde Müttefikler yoktur. O hafta Paris'e yürüyen Amerikan tümenleri, hava desteği, Normandiya'dan bu yana dökülen kan — konuşmada anılmaz. Bu bir dalgınlık değildi; hesaplı bir hafıza inşasıydı. De Gaulle, işgalin ve Vichy'nin utancını taşıyan bir ülkeye, ayağa kalkabileceği bir anlatı veriyordu: Fransa kurtarılmadı, kurtuldu. Tarihçiler bu anlatının payını tartışır; ama işlevi tartışmasızdır — bölünmüş bir ülkeyi tek hikâyede toplamak.

Ertesi gün, 26 Ağustos'ta, konuşmanın bedenle yazılmış devamı geldi: de Gaulle, Zafer Takı'ndan Notre-Dame'a, iki milyon Parisli'nin arasından yürüyerek indi. Devlet başkanları araçla geçer; o yürüdü — çünkü meşruiyetini gösterecek seçimi, sandığı yoktu; yalnızca bedeni ve kalabalık vardı. Notre-Dame'da tören sırasında silah sesleri yükseldiğinde dimdik durması, efsaneyi tamamladı. Hafıza yalnızca kelimelerle değil, sahneyle de kurulur.