Madlen Aslında Kızarmış Ekmekti

1. Proust'un madleni, taslaklarda kızarmış ekmekti. O ünlü sahnenin ilk hâlinde (Contre Sainte-Beuve, 1908–09) anlatıcıya geçmişi getiren şey bir dilim pain grillé — kızarmış ekmekti; sonraki taslakta biscotte (peksimet) oldu; madlen ancak son yazımda geldi. Dünya edebiyatının en şiirsel nesnesi, üç düzeltmenin ürünüdür.

2. Akademi'nin sözlüğü 89 yılda bitti. Académie française, sözlüğünün 9. baskısına 1935'te başladı — ve son cildini Kasım 2024'te tamamladı. Yani Fransa'nın resmî sözlük belleği, bir insan ömründen uzun bir baskı sürecine sahiptir; bittiğinde ilk harfleri çoktan eskimişti.

3. Perec, kolektif hafızayı 480 maddede döktü. Georges Perec'in Je me souviens'i (1978) baştan sona "Hatırlıyorum..." diye başlayan 480 kısa cümledir: reklamlar, şarkılar, metro kokuları, radyo sesleri. Kitabın sonuna boş sayfalar koydurdu — okur kendi "hatırlıyorum"larını yazsın diye. Kitap, Joe Brainard'ın I Remember'ına ithaf edilmiştir.

4. "Ezbere bilmek", Fransızcada kalpten geçer. Ezbere bilmek = savoir par cœur, "kalpten bilmek". Eski tıp, belleğin ve duyguların kalpte oturduğuna inanıyordu; deyim, çürütülmüş bir bilimin dilde yaşayan fosilidir. (İngilizce by heart da aynı fosili taşır; Türkçedeki "ezber" ise Farsça ez-ber, "göğüsten/ezberden" — üç dil, aynı eski anatomi.)

5. "Paris yanıyor mu?" — rivayet payıyla. Anlatıya göre Hitler, Ağustos 1944'te Paris'in yakılıp yıkılmasını emretmiş ve son günlerde telefonda durmadan « Brennt Paris? » ("Paris yanıyor mu?") diye sormuştu; komutan von Choltitz ise emri uygulamayıp şehri teslim etti. Sahnenin ana kaynağı Choltitz'in kendi anıları ve 1964 tarihli Paris brûle-t-il ? kitabıdır; tarihçiler "şehri ben kurtardım" anlatısını ihtiyatla okur. Kesin olan şu: yıkım emirleri vardı, Paris yakılmadı — ve cümle, kurtuluşun hafızasına slogan olarak kazındı.