Beş Hata
Tahsin Tan · Le Regard Français
Fransız ilkokulunun bir asır boyunca en ciddi eşiği certificat d'études primaires'di — kısaltmasıyla CEP. Kökeni Victor Duruy'nin 20 Ağustos 1866 tarihli genelgesine dayanır. Sınavın merkezinde dikte vardı ve kuralı acımasızdı: 16 Haziran 1880 tarihli bakanlık kararı (arrêté), dikte metninde beşten fazla hata yapan adayın eleneceğini hükme bağladı. Aritmetik ne kadar iyi olursa olsun, altıncı hata kâğıdı kapatıyordu.
Sertliğin sebebi belgenin işlevidir. 28 Mart 1882 tarihli Ferry yasası okulu on üç yaşına kadar zorunlu kılıyordu; ancak altıncı maddesi, certificat'yı alan çocuğun on bir yaşından okulu bırakabileceğini söylüyordu. Belge iki yıl erken çalışma hayatı demekti — köylü ailesi için tarlada fazladan iki çift el.
Aktarılan tahminlere göre yirminci yüzyıl başında bir yaş kuşağının dörtte biriyle üçte biri arasındaki kısmı CEP alıyordu; oran 1920'lerde yüzde otuz beşe, savaş arifesinde yüzde elli dolayına çıktı. Ortaöğretim yaygınlaşınca belge anlamını yitirdi: seksenlerin sonunda aday sayısı yüzün altına düştü. 28 Ağustos 1989 tarihli 89-607 sayılı kararname certificat d'études primaires'i resmen kaldırdı.
Dikte Fransa'da hâlâ ulusal bir alışkanlıktır; en meşhur anı 1857'de yaşandı. Rivayete göre İmparatoriçe Eugénie, saray çevresini eğlendirmek için Prosper Mérimée'den özellikle zor bir metin istedi. Aktarılan sonuçlar şöyledir: III. Napoléon yetmiş beş, Eugénie altmış iki, Dumas fils yirmi dört hata yapmış; en iyi sonucu üç hatayla Avusturya elçisi Metternich almıştır. Bu rakamlar dönem tanıklıklarına dayanır; doğrulanmış bir tutanak değildir.
Anlatı bir şeyi kesinlikle gösteriyor: Fransızcanın yazımı, ana dili konuşanlar için de mayın tarlasıdır. Sebebi tarihseldir: yazım, on altıncı ve on yedinci yüzyıllarda dondurulmuş bir telaffuzu kaydeder; söyleyiş değişmiş, yazı olduğu yerde kalmıştır.
En çok korkulan kural sesle ilgili değildir: geçmiş ortacın, avoir ile çekildiğinde ve nesne fiilden önce geldiğinde nesneyle uyumu. Kuralı ilk kez düzenli anlatan metin bir dilbilgisi kitabı değil, şiirdir: Enfants, oyez une leçon : / Notre langue a cette façon, / Que le terme qui va devant / Volontiers régit le suivant.
Fransa yazımını sadeleştirmeyi bir kez ciddi biçimde denedi. Fransız Dili Yüksek Konseyi'nin hazırladığı, Académie française'in onayladığı öneriler Journal officiel'in 6 Aralık 1990 tarihli sayısında yayımlandı. Genellikle iki bin kadar kelimeyi etkilediği aktarılır; öneriler zorunlu kılınmadı, iki yazım da geçerli sayıldı. Öğrenen için sonuç sade: ikisini de tanıyın, birini seçin, tutarlı olun.