İki Çocuğun Fransası
Tahsin Tan · Le Regard Français
1877'de Belin yayınevi, kapağında G. Bruno imzası taşıyan bir okuma kitabı çıkardı: Le Tour de la France par deux enfants. Kitap, on dört yaşındaki André ile yedi yaşındaki Julien'i anlatıyordu. İki kardeş Lorraine'in Phalsbourg kasabasındandı; babalarını kaybetmişlerdi ve bir gece sınırı geçip Fransa'ya yola çıkıyorlardı.
Bu ayrıntı kitabın bütün duygusal yükünü taşır. 1871'de imzalanan Frankfurt Antlaşması'yla Alsace ve Lorraine'in bir bölümü Almanya'ya bırakılmıştı; Phalsbourg artık Fransa değildi. André ile Julien Fransız kalabilmek için doğdukları yeri terk ediyorlardı. Alt başlık bunu açıkça söyler: devoir et patrie — görev ve vatan.
Yolculuk bir bahaneydi. İki kardeş amcalarını ararken Vosges ormanlarını, Normandiya çiftliklerini, Lyon'un ipek tezgâhlarını, Marsilya limanını ve Bordeaux bağlarını dolaşır. Her durakta bir zanaat, bir ürün, bir nehir anlatılır.
1914'e gelindiğinde kitap dört yüzüncü baskısına ulaşmış ve yaklaşık 7,4 milyon satmıştı. Karşılaştırma için: 1877'de Fransa'nın nüfusu otuz altı milyon civarındaydı.
Kapaktaki G. Bruno bir takma addı ve uzun süre kimin olduğu bilinmedi. Yazar, kızlık adıyla Augustine Tuillerie olan Augustine Fouillée'ydi; o dönemde bir kadının okul kitabı yazarı olarak görünmesi ticari risk sayılıyordu. Yani Üçüncü Cumhuriyet'in en çok satan vatanseverlik kitabı, adını bir kadının gizlenmek zorunda kaldığı imzadan alıyordu.
Kelimeyi listede tutmak yerine yolculuğa yerleştirmek. 1877'de buna hikâye deniyordu; bugün buna yöntem diyoruz.
Kitabın bugün en çok tartışılan yanı gravürlerindedir. Kapakta duyurulan “iki yüz öğretici gravür”, yalnızca zanaatları ve nehirleri değil, dönemin dünya tasnifini de aktarıyordu: sayfalardan biri insanlığı dört “ırka” ayıran bir tabloyla açılır. Aynı ciltte çocuk hem okumayı hem bir dünya düzenini öğreniyordu.
Dil öğretimi açısından ilginç yanı, tasarımının bugünkü iletişimsel yöntemlere yakın olmasıdır. Metin kelimeleri liste halinde vermez; onları bir yolculuğun içine yerleştirir. Öğrenci le tisserand (dokumacı) kelimesiyle bir tanım kutusunda değil, Lyon'da bir tezgâhın başında karşılaşır. Kitap zamanla da değişti: 1905'te kilise ile devletin ayrılmasından sonraki baskılarda dinî göndermeler azaltıldı. Aynı kitap, otuz yıl arayla iki farklı Fransa'yı anlattı.