LYCÉE

Kelimenin başlangıcında okul yoktur; bir bahçe vardır. Antik Atina'nın kuzeydoğusunda, surların dışında, Apollon Lykeios'a adanmış ağaçlıklı bir alan vardı: Lykeion. Burası önce bir spor alanı — gymnasion — olarak kullanıldı; MÖ 335 dolayında Aristoteles burada ders vermeye başladı ve okulunun adı yerin adı oldu.

Tanrının sıfatı olan Lykeios'un anlamı bugün bile tartışmalıdır. Üç açıklama önerilir: lykos, “kurt”; Anadolu'daki Lykia bölgesi; ya da lyke, “şafak ışığı”. Hiçbiri kesin değildir. Yani milyonlarca öğrencinin her sabah girdiği binanın adı, kökeninde anlamı çözülememiş bir tanrı sıfatı taşır.

Latinceye Lyceum olarak geçen kelime, Fransızcada uzun süre yalnızca Aristoteles'in okulunu anlattı. Sözlükler lycée biçiminin 1721'de, “edebiyat adamlarının bir araya geldiği yer” anlamıyla belirdiğini kaydeder. Bugünkü anlamını veren tarih ise 11 floréal an X'tur — 1 Mayıs 1802. Bonaparte'ın birinci konsül olarak çıkardığı yasa devlet ortaöğretimini yeniden kurdu ve kurumların adını lycée koydu. Napoléon kalıcı kurumları için masses de granit, “granit kütleler” derdi; lise bunların en dayanıklılarından biri çıktı.

Seçim tesadüf değildi. Devrim kilise okullarını dağıtmıştı; yeni rejim laik bir ortaöğretim kurarken adını Hıristiyan geleneğinden değil, Antik Yunan'dan almayı tercih etti.

Türkçeye lise biçiminde geçen kelime, Fransızca telaffuzun sesçe alınmasıdır: li-sé → lise. Osmanlı'nın son döneminde açılan ve Fransız ortaöğretim modelini örnek alan kurumlar — başta 1868'de kurulan Mekteb-i Sultanî — bu aktarımın kanalı oldu.

Aynı yoldan gelen bir başka kelime kolej'dir ve burada ciddi bir tuzak vardır. Türkçede “kolej” genellikle seçkin bir özel okulu anlatır; Fransızcada le collège ise ortaokuldur: on bir–on beş yaş. Fransız sisteminde sıra şöyledir: école primaire, collège, lycée. Bir Fransıza “kolejde okudum” demek, ona ortaokulunuzdan söz ettiğinizi düşündürür.