„Alkol” kelimesinin kökeni
„Alkol”ün aslı göz sürmesidir
alkol kelimesi Fransızca alcool sözcüğünden geliyor. Köken zinciri: Ar. al-kuḥl → İsp. alcohol → fr. alcool → alkol. Fransızcada ilk kayıt: 14. yüzyıl sonu „alcohol” (ince pudra); „damıtılmış ispirto” 1612. Türkçeye girişi: 1873 — Lugat-i Tıbbiye („el-küûl, ispirto”).
| Fransızcada ilk | 14. yüzyıl sonu „alcohol” (ince pudra); „damıtılmış ispirto” 1612 |
| Türkçede ilk | 1873 — Lugat-i Tıbbiye („el-küûl, ispirto”) |
| Kaynak | CNRTL/TLFi (alcool), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük |
Arapça al-kuḥl, „göze sürülen sürme” demekti — antimon tozundan yapılan o siyah makyaj maddesi. Kelime İspanyolca alcohol üzerinden Avrupa dillerine geçti; Fransızcada 14. yüzyıl sonundan itibaren „çok ince toz, sürme” anlamıyla görülür. 1575 dolayında hekim Ambroise Paré hâlâ „Araplar buna alcohol der” diye açıklıyordu.
Peki sürmeden içkiye nasıl geçildi? İmbikle damıtma tekniğini 11. yüzyılda İspanya Arapları geliştirdi. Bir açıklamaya göre kurşun sülfat (sürme hammaddesi) de damıtılarak inceltildiği için, „damıtmayla elde edilen öz” anlamı bu kelimeye yüklendi. 1612’de alkol vini — „şarabın alkolü, damıtılmış ispirto” — kaydedilir; kimyadaki genel „alkol” sınıfı ise 1863’te tanımlanır.
Türkçeye kelime tıp yoluyla girdi: 1873’te Osmanlı Tıp Cemiyeti’nin sözlüğü „Alcool [Fr.]: el-küûl, ispirto” diye çevirir. 1911’de „alkolik” de gelmiştir: „işrete şiddetle müptela adam”. Sürme çekilen gözden rakı kadehine — kelimenin yolculuğu bir kimya tarihidir.
Kaynaklar: CNRTL/TLFi (alcool), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük. Her köken bilgisi sözlük kaynaklarından doğrulanmıştır.
Başka kelimelerin yolculuğu
Merak ettiğin başka bir kelime mi var?
Türkçedeki 5.731 Fransızca kökenli kelimenin hepsi sorgu aracında. Yeni hikâyeler de Instagram’da.