„Kontrol” kelimesinin kökeni
„Kontrol” iki kâğıt rulosunun kıyaslanmasıdır
kontrol kelimesi Fransızca contrôle sözcüğünden geliyor. Köken zinciri: Lat. rotulus → Geç Lat. contra rotulum → fr. contrerolle → contrôle → kontrol. Fransızcada ilk kayıt: 1367 „contrerooulle” (çift tutulan kayıt defteri). Türkçeye girişi: 1873 — Basiretçi Ali Bey („kontrol memurları”).
| Fransızcada ilk | 1367 „contrerooulle” (çift tutulan kayıt defteri) |
| Türkçede ilk | 1873 — Basiretçi Ali Bey („kontrol memurları”) |
| Kaynak | CNRTL/TLFi (contrôle), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük |
Orta Çağ muhasebesinde hile önlemenin yolu şuydu: her kayıt defterinin (Latince rotulus, „kâğıt rulosu”) bir de ikinci nüshası tutulur, ikisi karşılaştırılırdı. Bu ikinci deftere Geç Latince contra rotulum — „karşı rulo” — dendi. Fransızca contrerolle (1367’de „doğrulama için çift tutulan defter” anlamıyla kayıtlı) buradan gelir ve kısala kısala contrôle oldu.
„Denetim memuru” daha da eskidir: contrôleur 1292’de kayıtlıdır. Kelimenin „genel gözetim” anlamına genişlemesi için Montaigne’i beklemek gerekir: 1580. Yani kontrol, aslında bir kırtasiye işlemidir — defteri defterle kıyaslamak.
Türkçedeki ilk kayıt 1873’te Basiretçi Ali Bey’de: „Osmanlı idaresi kontrol memurları...” Akrabası da yanı başımızda: tiyatrodaki rol, aynı rotulus’tan, yani aynı kâğıt rulosundan gelir. Kontrol eden de rol kesen de, aslında elinde bir rulo tutuyordu.
Kaynaklar: CNRTL/TLFi (contrôle), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük. Her köken bilgisi sözlük kaynaklarından doğrulanmıştır.
Başka kelimelerin yolculuğu
Merak ettiğin başka bir kelime mi var?
Türkçedeki 5.731 Fransızca kökenli kelimenin hepsi sorgu aracında. Yeni hikâyeler de Instagram’da.