WhatsApp
← Etimoloji · Kelimelerin Yolculuğu Kelime hikâyesi · № 08

„Tuvalet” kelimesinin kökeni

„Tuvalet” aslında „küçük bez” demek

Kısa cevap

tuvalet kelimesi Fransızca toilette sözcüğünden geliyor. Köken zinciri: fr. toile → fr. toilette → giyim → oda → hela → tuvalet. Fransızcada ilk kayıt: 1352 („küçük bez”). Türkçeye girişi: 1851 kıyafet (Vartan Paşa) → 1919 oda → 1929 bugünkü anlam.

FICHE ÉTYMOLOGIQUE · KELİME KÜNYESİ№ 08
DOĞRULANDI
tuvalet
Fransızcası: toilette
Fransızcada ilk1352 („küçük bez”)
Türkçede ilk1851 kıyafet (Vartan Paşa) → 1919 oda → 1929 bugünkü anlam
KaynakCNRTL/TLFi (toilette), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük
Hikâye

Fransızca toilette = toile („bez”) + -ette (küçültme eki): „küçük bez” (ilk kayıt 1352). 1599’da tuvalet masasının örtüsünü, 1679’da o masada süslenip hazırlanma eylemini anlatır oldu — bugün hâlâ „tuvaletini yapmak” deriz.

Sonrası, dilin en nazik oyunlarından biri: bir örtmece zinciri. 17. yüzyılda giyim kuşam, 18. yüzyılda hazırlanılan oda, 19. yüzyılda o odadaki hela. Her adımda kelime, adı açıkça söylenmesi ayıp sayılan şeyin bir adım gerisinden yürüdü.

Aynı zincir Türkçede de tekrar etti: 1851’de Vartan Paşa’nın Akabi Hikâyesi’nde „kıyafet” anlamında; 1919’da Hüseyin Rahmi Gürpınar’da „oda”; 1929’da Akşam gazetesinde bugünkü anlamıyla.

fr. toile (bez)→fr. toilette (küçük bez, 1352)→giyim → oda → hela (örtmece zinciri)→tuvalet (Türkçe, 1851→1929)

Kaynaklar: CNRTL/TLFi (toilette), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük. Her köken bilgisi sözlük kaynaklarından doğrulanmıştır.

Başka kelimelerin yolculuğu

plajYunanca „eğimli” sıfatından: denize doğru eğimlenen kenar.Hikâyeyi oku → makyajİlk anlamı hırsız argosunda „iş çevirmek”ti; kelimeyi tiyatro kulisi akladı.Hikâyeyi oku → liseAdı, Aristoteles’in Atina’da ders verdiği Lykeion korusundan geliyor.Hikâyeyi oku → kravatKelime „Hırvat” demek: adı, bir süvari birliğinin boyunbağından geliyor.Hikâyeyi oku → restoranLokanta değil, „güç veren” bir et suyu demekti; adı bir çorbadan aldı.Hikâyeyi oku → sinemaYunanca „hareket” + „yazan”: Lumière’lerin cihaz adının kısalmış hâli.Hikâyeyi oku → duşKökü „su borusu”: kelime, İtalyan kaplıcalarından Montaigne’in günlüğüyle geldi.Hikâyeyi oku → taksiKelimenin dibinde Yunanca „vergi koymak” var; taksi aslında sayacın adı.Hikâyeyi oku → rujFransız için ruj bir renk adıdır; boya anlamı Türkçede tek başına kaldı.Hikâyeyi oku → vampirAvrupa’nın kan emici efsanesi, adını büyük olasılıkla bir Türk dilinden aldı.Hikâyeyi oku → krediBankacılık terimi sanılır; kökü, binlerce yıllık bir deyime çıkar: kalbini ortaya koymak.Hikâyeyi oku → elektrikPrizden gelen gücün adı, tespih taşı kehribarın Yunanca adından geliyor.Hikâyeyi oku → alarmİtalyanca „All’arme!” — „Silah başına!” Nara, zamanla zilin adı oldu.Hikâyeyi oku → dolarDünyanın parası, adını Bohemya’daki bir gümüş madeni vadisinden alıyor.Hikâyeyi oku → romanEdebiyat türü değil, „halkın konuştuğu Roma dili” — hikâye sonradan geldi.Hikâyeyi oku → aloFransa’ya ilk telefonlar Amerika’dan geldi; „hello” da yanında geldi.Hikâyeyi oku → NoelLatince „dies natalis”ten bugüne: bayramın adı, bir doğum gününün ta kendisi.Hikâyeyi oku → patronAzizden gemi kaptanına, terzi kalıbından işverene: hepsi aynı „baba”dan.Hikâyeyi oku → avukatMesleğin adı bir fiilden doğdu: mahkemeye yardıma çağırmak.Hikâyeyi oku → fotoğrafAdı bir gökbilimci koydu: phôs (ışık) + grapheús (yazan).Hikâyeyi oku → sürprizKelimenin asıl anlamı „baskın”: hoş sürpriz, tarihin en yeni icadı.Hikâyeyi oku → riskDeniz ticaretinin sigorta terimi; kökeni iki büyük ihtimal arasında.Hikâyeyi oku → alkolArapça al-kuḥl: göze çekilen sürme. İçkiye giden yol, bir damıtma imbiğinden geçer.Hikâyeyi oku → gazDilin en dürüst icadı: van Helmont yeni maddeye yeni kelime türetti ve bunu yazdı.Hikâyeyi oku →

Merak ettiğin başka bir kelime mi var?

Türkçedeki 5.731 Fransızca kökenli kelimenin hepsi sorgu aracında. Yeni hikâyeler de Instagram’da.

Kelime sorgu aracı Instagram’da takip et