← Etimoloji · Kelimelerin Yolculuğu Kelime hikâyesi · № 11

„Lise” kelimesinin kökeni

„Lise”nin bahçesinde Aristoteles ders verdi

Kısa cevap

lise kelimesi Fransızca lycée sözcüğünden geliyor. Köken zinciri: Yun. Lykeion → Lat. Lyceum → fr. lycée → lise. Fransızcada ilk kayıt: 1544 (biçim); 1802 okul adı (Napolyon’un yasası). Türkçeye girişi: Temmuz 1923 — Heyet-i İlmiye kararıyla idadi ve sultaniler „lise” oldu.

FICHE ÉTYMOLOGIQUE · KELİME KÜNYESİ№ 11

DOĞRULANDI

lise

Fransızcası: lycée

Fransızcada ilk	1544 (biçim); 1802 okul adı (Napolyon’un yasası)
Türkçede ilk	Temmuz 1923 — Heyet-i İlmiye kararıyla idadi ve sultaniler „lise” oldu
Kaynak	CNRTL/TLFi (lycée), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük

Hikâye

Atina’da, tanrı Apollon’un Lykeios lakabına adanmış tapınağın çevresinde bir koruluk vardı: Lykeion. Aristoteles okulunu MÖ 336’da bu koruda kurdu; derslerin bir kısmı yürüyerek yapılırdı. Okulun adı korudan, korunun adı Apollon’dan geliyordu. (Lykeios lakabının Yunanca lykos „kurt” ile ilgili olması mümkündür ama kesin değildir — kesin olmayanı kesinmiş gibi söylemeyelim.)

Latince Lyceum, Fransızcada lycée oldu; biçim 1544’ten beri görülür. 1802’de Napolyon’un yasasıyla devletin ortaöğretim okullarının resmî adı yapıldı — antik okula bilinçli bir gönderme.

Türkiye’de ise Temmuz 1923’te toplanan Heyet-i İlmiye kararıyla tüm idadi ve sultani mektepleri „lise” adını aldı. Bugün liseye giden her öğrenci, farkında olmadan Aristoteles’in bahçesinin adını taşıyor.

Yun. Lykeion (Aristoteles’in okulu, MÖ 336)→Lat. Lyceum→fr. lycée (okul adı, 1802)→lise (Türkçe, 1923)

Kaynaklar: CNRTL/TLFi (lycée), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük. Her köken bilgisi sözlük kaynaklarından doğrulanmıştır.

Başka kelimelerin yolculuğu

kravatKelime „Hırvat” demek: adı, bir süvari birliğinin boyunbağından geliyor.Hikâyeyi oku → restoranLokanta değil, „güç veren” bir et suyu demekti; adı bir çorbadan aldı.Hikâyeyi oku → sinemaYunanca „hareket” + „yazan”: Lumière’lerin cihaz adının kısalmış hâli.Hikâyeyi oku → duşKökü „su borusu”: kelime, İtalyan kaplıcalarından Montaigne’in günlüğüyle geldi.Hikâyeyi oku → taksiKelimenin dibinde Yunanca „vergi koymak” var; taksi aslında sayacın adı.Hikâyeyi oku → rujFransız için ruj bir renk adıdır; boya anlamı Türkçede tek başına kaldı.Hikâyeyi oku → vampirAvrupa’nın kan emici efsanesi, adını büyük olasılıkla bir Türk dilinden aldı.Hikâyeyi oku → krediBankacılık terimi sanılır; kökü, binlerce yıllık bir deyime çıkar: kalbini ortaya koymak.Hikâyeyi oku → elektrikPrizden gelen gücün adı, tespih taşı kehribarın Yunanca adından geliyor.Hikâyeyi oku → alarmİtalyanca „All’arme!” — „Silah başına!” Nara, zamanla zilin adı oldu.Hikâyeyi oku → dolarDünyanın parası, adını Bohemya’daki bir gümüş madeni vadisinden alıyor.Hikâyeyi oku → romanEdebiyat türü değil, „halkın konuştuğu Roma dili” — hikâye sonradan geldi.Hikâyeyi oku → aloFransa’ya ilk telefonlar Amerika’dan geldi; „hello” da yanında geldi.Hikâyeyi oku → NoelLatince „dies natalis”ten bugüne: bayramın adı, bir doğum gününün ta kendisi.Hikâyeyi oku → patronAzizden gemi kaptanına, terzi kalıbından işverene: hepsi aynı „baba”dan.Hikâyeyi oku → avukatMesleğin adı bir fiilden doğdu: mahkemeye yardıma çağırmak.Hikâyeyi oku → fotoğrafAdı bir gökbilimci koydu: phôs (ışık) + grapheús (yazan).Hikâyeyi oku → sürprizKelimenin asıl anlamı „baskın”: hoş sürpriz, tarihin en yeni icadı.Hikâyeyi oku → riskDeniz ticaretinin sigorta terimi; kökeni iki büyük ihtimal arasında.Hikâyeyi oku → alkolArapça al-kuḥl: göze çekilen sürme. İçkiye giden yol, bir damıtma imbiğinden geçer.Hikâyeyi oku → gazDilin en dürüst icadı: van Helmont yeni maddeye yeni kelime türetti ve bunu yazdı.Hikâyeyi oku → ekipKökünde Vikinglerin „skip”i (gemi) var; İngilizce „ship” ile akrabadır.Hikâyeyi oku → sporFransızcadan İngiltere’ye, orada spor olup Fransa’ya geri: gidiş-dönüş bir kelime.Hikâyeyi oku → onurDil Devrimi’nde „haysiyet”e karşılık diye benimsendi; aslı honneur.Hikâyeyi oku →

Merak ettiğin başka bir kelime mi var?

Türkçedeki 5.731 Fransızca kökenli kelimenin hepsi sorgu aracında. Yeni hikâyeler de Instagram’da.

Kelime sorgu aracı Instagram’da takip et