„Rol” kelimesinin kökeni

Latince rota „tekerlek” demek; küçültmesi rotula, „tekercik, yuvarlak şey” — ve kâğıt rulosu. Fransızca rôle 12. yüzyıl sonundan itibaren „üzerine yazı yazılmış parşömen rulosu” anlamında kayıtlıdır; oradan „liste, kayıt” anlamına genişledi (gemicilikteki rôle d’équipage, „mürettebat listesi”, hâlâ yaşar).

Tiyatro anlamı 16. yüzyılda doğar: her oyuncuya kendi repliklerinin yazılı olduğu rulo verilirdi. 1538’de roule „oyuncunun canlandırdığı kişi”, 1580’de Montaigne’de „ezberlenecek kısım” anlamıyla görülür. „Hayattaki rolümüz” gibi mecazlar, sahnedeki bu kâğıttan türedi.

Türkçeye tam bu tiyatro anlamıyla girdi: 1892’de Istılahat Lugati „Rôle [Fr.]: (théâtre) her oyuncunun kendi rolü” diye çevirir; 1923’te „etkinlik, pay” mecazı da gelmiştir. Kontrol maddesiyle birlikte okuyun: ikisi de aynı kâğıt rulosundan çıkma akrabadır.

Kaynaklar: CNRTL/TLFi (rôle), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük. Her köken bilgisi sözlük kaynaklarından doğrulanmıştır.