WhatsApp
← Etimoloji · Kelimelerin Yolculuğu Kelime hikâyesi · № 35

„Onur” kelimesinin kökeni

„Onur” öz Türkçe sanılan Fransızca kelime

Kısa cevap

onur kelimesi Fransızca honneur sözcüğünden geliyor. Köken zinciri: Lat. honos, honor- → fr. honneur → onör / onur → onur. Fransızcada ilk kayıt: 10. yüzyıl 2. yarısı (Saint Léger metni). Türkçeye girişi: 1851 — Mehmed Şevket („onör/onur: lisân-ı ecnebî”).

FICHE ÉTYMOLOGIQUE · KELİME KÜNYESİ№ 35
DOĞRULANDI
onur
Fransızcası: honneur
Fransızcada ilk10. yüzyıl 2. yarısı (Saint Léger metni)
Türkçede ilk1851 — Mehmed Şevket („onör/onur: lisân-ı ecnebî”)
KaynakCNRTL/TLFi (honneur), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük
Hikâye

Fransızca honneur, Latince honos, honor- („şeref; makam, itibar”) kelimesinden gelir ve Fransızcanın en eski katmanındandır: 10. yüzyıl metinlerinde bile görülür. İngilizce honour da aynı kaynaktandır.

Türkçedeki ilk kayıt 1851’den ve kendi etiketiyle gelir: Mehmed Şevket, „onör/onur: ırz, namus manasına (lisân-ı ecnebî)” diye not eder — yani „yabancı dilden”. 1905’te Şemseddin Sami de honneur karşılığında „onör/onur” yazar.

Sonra tarihin ilginç bir cilvesi yaşandı: 1934’te Dil Devrimi’nin Tarama Dergisi, „haysiyet, izzet, itibar” için karşılık olarak onuru gösterdi. Arapça kelimelerin yerine önerilen bu kelime öz Türkçe gibi benimsendi ve tuttu. Oysa aslı Fransızcaydı: Arapçadan kaçarken Fransızcaya sığınılmış oldu. Nişanyan bu durumu kayıtlarıyla belgeler.

Lat. honos, honor- (şeref, itibar)→fr. honneur (10. yüzyıldan beri)→onör / onur (Türkçe, 1851)→onur (1934: „öz Türkçe” diye benimsendi)

Kaynaklar: CNRTL/TLFi (honneur), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük. Her köken bilgisi sözlük kaynaklarından doğrulanmıştır.

Başka kelimelerin yolculuğu

normalLatince norma = gönye. Gönyeye uyan „düzgün”, uymayan „anormal” sayıldı.Hikâyeyi oku → kontrolContre + rôle: „karşı rulo”. Denetimin aslı, defteri kopyasıyla karşılaştırmak.Hikâyeyi oku → rolTekerlekten ruloya, rulodan sahneye: rol, replik kâğıdının adı.Hikâyeyi oku → barMüşteriyle içkiyi ayıran tezgâh çubuğu, mekânın kendisine ad oldu.Hikâyeyi oku → milyonİtalyanca büyütme ekiyle: mille + one. Kelimeyi Marco Polo meşhur etti.Hikâyeyi oku → pantolonBir azizden bir tiyatro karakterine, oradan bacağımıza: pantolonun yolculuğu.Hikâyeyi oku → kuaförMesleğin adı saçtan değil, başa giyilen eski bir başlıktan geliyor.Hikâyeyi oku → randevuKökeninde bir askerî komut var: „Rendez-vous!” — belirlenen yere gidiniz!Hikâyeyi oku → asansörAdı, mühendis Léon Edoux’nun 1867 Paris Dünya Fuarı’ndaki makinesiyle kondu.Hikâyeyi oku → şoförKelime anlamı „ısıtan kişi”: ilk şoförler buharlı arabanın kazanını yakıyordu.Hikâyeyi oku → otobüsKelimenin anlam taşıyan kısımları zamanla düştü; elimizde Latince bir çekim eki kaldı.Hikâyeyi oku → ceketBiri köylü ayaklanması, biri örme zırh: iki rakip köken hikâyesi olan kelime.Hikâyeyi oku → tuvalet„Küçük bez” demekti; üç yüz yılda örtmece örtmece bugünkü anlamına yürüdü.Hikâyeyi oku → plajYunanca „eğimli” sıfatından: denize doğru eğimlenen kenar.Hikâyeyi oku → makyajİlk anlamı hırsız argosunda „iş çevirmek”ti; kelimeyi tiyatro kulisi akladı.Hikâyeyi oku → liseAdı, Aristoteles’in Atina’da ders verdiği Lykeion korusundan geliyor.Hikâyeyi oku → kravatKelime „Hırvat” demek: adı, bir süvari birliğinin boyunbağından geliyor.Hikâyeyi oku → restoranLokanta değil, „güç veren” bir et suyu demekti; adı bir çorbadan aldı.Hikâyeyi oku → sinemaYunanca „hareket” + „yazan”: Lumière’lerin cihaz adının kısalmış hâli.Hikâyeyi oku → duşKökü „su borusu”: kelime, İtalyan kaplıcalarından Montaigne’in günlüğüyle geldi.Hikâyeyi oku → taksiKelimenin dibinde Yunanca „vergi koymak” var; taksi aslında sayacın adı.Hikâyeyi oku → rujFransız için ruj bir renk adıdır; boya anlamı Türkçede tek başına kaldı.Hikâyeyi oku → vampirAvrupa’nın kan emici efsanesi, adını büyük olasılıkla bir Türk dilinden aldı.Hikâyeyi oku → krediBankacılık terimi sanılır; kökü, binlerce yıllık bir deyime çıkar: kalbini ortaya koymak.Hikâyeyi oku →

Merak ettiğin başka bir kelime mi var?

Türkçedeki 5.731 Fransızca kökenli kelimenin hepsi sorgu aracında. Yeni hikâyeler de Instagram’da.

Kelime sorgu aracı Instagram’da takip et