WhatsApp
← Etimoloji · Kelimelerin Yolculuğu Kelime hikâyesi · № 07

„Ceket” kelimesinin kökeni

„Ceket”in iki hikâyesi var — biri köylü, biri zırh

Kısa cevap

ceket kelimesi Fransızca jaquette sözcüğünden geliyor. Köken zinciri: fr. jaque → fr. jaquette → jaket → ceket. Fransızcada ilk kayıt: 1374 (jaquette; kökü jaque). Türkçeye girişi: 1877 — Ahmed Mithat, Paris’te Bir Türk („jaket”).

FICHE ÉTYMOLOGIQUE · KELİME KÜNYESİ№ 07
DOĞRULANDI
ceket
Fransızcası: jaquette
Fransızcada ilk1374 (jaquette; kökü jaque)
Türkçede ilk1877 — Ahmed Mithat, Paris’te Bir Türk („jaket”)
KaynakCNRTL/TLFi (jaquette), Nişanyan Sözlük (ceket), TDK Güncel Türkçe Sözlük
Hikâye

Fransızca jaquette (ilk kayıt 1374), jaque’ın küçültme ekli hâlidir. Peki jaque nereden geliyor? Yaygın anlatı şöyle: 1358’deki büyük köylü ayaklanması Jacquerie’de köylülerin ortak lakabı Jacques’tı; onların giydiği kısa üstlüğe de jaque denmiş.

Nişanyan ise bunun tersini daha olası bulur: jaque önce giysinin — özellikle örme zırhın ve kısa üstlüğün — adıydı ve Arapça şakk („çul; örme zırh”) üzerinden Aramiceye uzanır; köylülerin lakabıyla ilişki sonradan kurulmuş olabilir. İki görüş de kayıtlarda var, kesin hüküm yok — biz de ikisini birden söylüyoruz.

Türkçedeki ilk kayıt 1877: Ahmed Mithat’ın Paris’te Bir Türk romanında „jaket”. Kelime sonra Türkçe ses düzenine uyup ceket oldu.

fr. jaque (kısa üstlük / örme zırh)→fr. jaquette (1374)→jaket (Türkçe, 1877)→ceket (bugünkü biçim)

Kaynaklar: CNRTL/TLFi (jaquette), Nişanyan Sözlük (ceket), TDK Güncel Türkçe Sözlük. Her köken bilgisi sözlük kaynaklarından doğrulanmıştır.

Başka kelimelerin yolculuğu

tuvalet„Küçük bez” demekti; üç yüz yılda örtmece örtmece bugünkü anlamına yürüdü.Hikâyeyi oku → plajYunanca „eğimli” sıfatından: denize doğru eğimlenen kenar.Hikâyeyi oku → makyajİlk anlamı hırsız argosunda „iş çevirmek”ti; kelimeyi tiyatro kulisi akladı.Hikâyeyi oku → liseAdı, Aristoteles’in Atina’da ders verdiği Lykeion korusundan geliyor.Hikâyeyi oku → kravatKelime „Hırvat” demek: adı, bir süvari birliğinin boyunbağından geliyor.Hikâyeyi oku → restoranLokanta değil, „güç veren” bir et suyu demekti; adı bir çorbadan aldı.Hikâyeyi oku → sinemaYunanca „hareket” + „yazan”: Lumière’lerin cihaz adının kısalmış hâli.Hikâyeyi oku → duşKökü „su borusu”: kelime, İtalyan kaplıcalarından Montaigne’in günlüğüyle geldi.Hikâyeyi oku → taksiKelimenin dibinde Yunanca „vergi koymak” var; taksi aslında sayacın adı.Hikâyeyi oku → rujFransız için ruj bir renk adıdır; boya anlamı Türkçede tek başına kaldı.Hikâyeyi oku → vampirAvrupa’nın kan emici efsanesi, adını büyük olasılıkla bir Türk dilinden aldı.Hikâyeyi oku → krediBankacılık terimi sanılır; kökü, binlerce yıllık bir deyime çıkar: kalbini ortaya koymak.Hikâyeyi oku → elektrikPrizden gelen gücün adı, tespih taşı kehribarın Yunanca adından geliyor.Hikâyeyi oku → alarmİtalyanca „All’arme!” — „Silah başına!” Nara, zamanla zilin adı oldu.Hikâyeyi oku → dolarDünyanın parası, adını Bohemya’daki bir gümüş madeni vadisinden alıyor.Hikâyeyi oku → romanEdebiyat türü değil, „halkın konuştuğu Roma dili” — hikâye sonradan geldi.Hikâyeyi oku → aloFransa’ya ilk telefonlar Amerika’dan geldi; „hello” da yanında geldi.Hikâyeyi oku → NoelLatince „dies natalis”ten bugüne: bayramın adı, bir doğum gününün ta kendisi.Hikâyeyi oku → patronAzizden gemi kaptanına, terzi kalıbından işverene: hepsi aynı „baba”dan.Hikâyeyi oku → avukatMesleğin adı bir fiilden doğdu: mahkemeye yardıma çağırmak.Hikâyeyi oku → fotoğrafAdı bir gökbilimci koydu: phôs (ışık) + grapheús (yazan).Hikâyeyi oku → sürprizKelimenin asıl anlamı „baskın”: hoş sürpriz, tarihin en yeni icadı.Hikâyeyi oku → riskDeniz ticaretinin sigorta terimi; kökeni iki büyük ihtimal arasında.Hikâyeyi oku → alkolArapça al-kuḥl: göze çekilen sürme. İçkiye giden yol, bir damıtma imbiğinden geçer.Hikâyeyi oku →

Merak ettiğin başka bir kelime mi var?

Türkçedeki 5.731 Fransızca kökenli kelimenin hepsi sorgu aracında. Yeni hikâyeler de Instagram’da.

Kelime sorgu aracı Instagram’da takip et