„Gaz” kelimesinin kökeni

Flaman hekim ve kimyacı Jan Baptist van Helmont (1577-1644), yanma sırasında açığa çıkan, o güne dek adı olmayan „yabani ruh”u incelerken kelime sıkıntısına düştü ve tarihe geçen cümleyi yazdı: „Şimdiye dek bilinmeyen bu ruhu yeni bir adla gas diye adlandırıyorum... bu adı eski chaos’tan çok uzak olmayarak türettim.” Eski Yunanca χáos, „şekilsiz, boş varlık” demekti — Felemenkçede g, tam Yunanca χ gibi okunur.

Yani gaz, kökeni bilinmeyen bir kelime değil; doğum belgesi elimizde olan, bilinçli türetilmiş bir bilim terimidir. Fransızca kayıtlarda 1670’te (van Helmont çevirisinde) görülür; „yakıt gazı” 1826’da, „motordaki gaz karışımı” 1923’te gelir.

Türkçe maceranın başı aydınlatmadır: 1838’de Mustafa Sami Efendi Londra’yı anlatır: „gaz tabir ettikleri kandillerin Londra’da her diyardan ziyade kesreti...” 1863 tarihli mevzuatta „su ve gaz boruları” geçer. Arabaya „gaz vermek” ise motor çağının eklemesidir — kaostan gaz pedalına.

Kaynaklar: CNRTL/TLFi (gaz), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük. Her köken bilgisi sözlük kaynaklarından doğrulanmıştır.