WhatsApp
← Etimoloji · Kelimelerin Yolculuğu Kelime hikâyesi · № 14

„Sinema” kelimesinin kökeni

„Sinema” kelimesi kelimesine „hareket yazıcı”

Kısa cevap

sinema kelimesi Fransızca cinéma sözcüğünden geliyor. Köken zinciri: Yun. kínēma → + grapheús → fr. cinématographe → fr. cinéma → sinema. Fransızcada ilk kayıt: 1893 cinématographe (patent kaydı); 1899 cinéma. Türkçeye girişi: 1896 „sinematograf”; „sinema” 1911.

FICHE ÉTYMOLOGIQUE · KELİME KÜNYESİ№ 14
DOĞRULANDI
sinema
Fransızcası: cinéma
Fransızcada ilk1893 cinématographe (patent kaydı); 1899 cinéma
Türkçede ilk1896 „sinematograf”; „sinema” 1911
KaynakCNRTL/TLFi (cinéma), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük
Hikâye

Eski Yunanca kínēma „hareket”, grapheús „yazan” demek. İkisinin bileşimi cinématographe — „hareket yazıcı” — Fransa’da 1893’te patent kaydında görülür; Lumière kardeşler 1895’te bu adı taşıyan cihazlarıyla Paris’te ilk halka açık film gösterimini yaptılar.

Uzun kelime dilde yaşayamadı: önce cihaz, sonra salon, sonra sanatın kendisi için kısaltıla kısaltıla cinéma kaldı (ilk kayıt 1899). Bugün Fransız gençleri daha da kısaltır: le ciné.

Türkçe kelimeyi neredeyse anında aldı: Lumière gösteriminden bir yıl sonra, 1896’da Osmanlı kayıtlarında „sinematograf” geçer; kısalmış „sinema” biçimi 1911’de görülür. İstanbul, sinemanın dünyada en erken ulaştığı şehirlerden biriydi.

Yun. kínēma (hareket)→+ grapheús (yazan)→fr. cinématographe (1893; Lumière gösterimi 1895)→fr. cinéma (1899)→sinema (Türkçe, 1896→1911)

Kaynaklar: CNRTL/TLFi (cinéma), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük. Her köken bilgisi sözlük kaynaklarından doğrulanmıştır.

Başka kelimelerin yolculuğu

duşKökü „su borusu”: kelime, İtalyan kaplıcalarından Montaigne’in günlüğüyle geldi.Hikâyeyi oku → taksiKelimenin dibinde Yunanca „vergi koymak” var; taksi aslında sayacın adı.Hikâyeyi oku → rujFransız için ruj bir renk adıdır; boya anlamı Türkçede tek başına kaldı.Hikâyeyi oku → vampirAvrupa’nın kan emici efsanesi, adını büyük olasılıkla bir Türk dilinden aldı.Hikâyeyi oku → krediBankacılık terimi sanılır; kökü, binlerce yıllık bir deyime çıkar: kalbini ortaya koymak.Hikâyeyi oku → elektrikPrizden gelen gücün adı, tespih taşı kehribarın Yunanca adından geliyor.Hikâyeyi oku → alarmİtalyanca „All’arme!” — „Silah başına!” Nara, zamanla zilin adı oldu.Hikâyeyi oku → dolarDünyanın parası, adını Bohemya’daki bir gümüş madeni vadisinden alıyor.Hikâyeyi oku → romanEdebiyat türü değil, „halkın konuştuğu Roma dili” — hikâye sonradan geldi.Hikâyeyi oku → aloFransa’ya ilk telefonlar Amerika’dan geldi; „hello” da yanında geldi.Hikâyeyi oku → NoelLatince „dies natalis”ten bugüne: bayramın adı, bir doğum gününün ta kendisi.Hikâyeyi oku → patronAzizden gemi kaptanına, terzi kalıbından işverene: hepsi aynı „baba”dan.Hikâyeyi oku → avukatMesleğin adı bir fiilden doğdu: mahkemeye yardıma çağırmak.Hikâyeyi oku → fotoğrafAdı bir gökbilimci koydu: phôs (ışık) + grapheús (yazan).Hikâyeyi oku → sürprizKelimenin asıl anlamı „baskın”: hoş sürpriz, tarihin en yeni icadı.Hikâyeyi oku → riskDeniz ticaretinin sigorta terimi; kökeni iki büyük ihtimal arasında.Hikâyeyi oku → alkolArapça al-kuḥl: göze çekilen sürme. İçkiye giden yol, bir damıtma imbiğinden geçer.Hikâyeyi oku → gazDilin en dürüst icadı: van Helmont yeni maddeye yeni kelime türetti ve bunu yazdı.Hikâyeyi oku → ekipKökünde Vikinglerin „skip”i (gemi) var; İngilizce „ship” ile akrabadır.Hikâyeyi oku → sporFransızcadan İngiltere’ye, orada spor olup Fransa’ya geri: gidiş-dönüş bir kelime.Hikâyeyi oku → onurDil Devrimi’nde „haysiyet”e karşılık diye benimsendi; aslı honneur.Hikâyeyi oku → normalLatince norma = gönye. Gönyeye uyan „düzgün”, uymayan „anormal” sayıldı.Hikâyeyi oku → kontrolContre + rôle: „karşı rulo”. Denetimin aslı, defteri kopyasıyla karşılaştırmak.Hikâyeyi oku → rolTekerlekten ruloya, rulodan sahneye: rol, replik kâğıdının adı.Hikâyeyi oku →

Merak ettiğin başka bir kelime mi var?

Türkçedeki 5.731 Fransızca kökenli kelimenin hepsi sorgu aracında. Yeni hikâyeler de Instagram’da.

Kelime sorgu aracı Instagram’da takip et