WhatsApp
← Etimoloji · Kelimelerin Yolculuğu Kelime hikâyesi · № 06

„Otobüs” kelimesinin kökeni

„Otobüs”ün yarısı Latince bir dil bilgisi eki

Kısa cevap

otobüs kelimesi Fransızca autobus sözcüğünden geliyor. Köken zinciri: Lat. omnibus → fr. voiture omnibus → fr. autobus → otobüs. Fransızcada ilk kayıt: 1906 (Petit Larousse); omnibus 19. yüzyıl başı. Türkçeye girişi: 1911 — Ali Seydi’nin lugatı.

FICHE ÉTYMOLOGIQUE · KELİME KÜNYESİ№ 06
DOĞRULANDI
otobüs
Fransızcası: autobus
Fransızcada ilk1906 (Petit Larousse); omnibus 19. yüzyıl başı
Türkçede ilk1911 — Ali Seydi’nin lugatı
KaynakCNRTL/TLFi (autobus, omnibus), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük
Hikâye

19. yüzyılda Fransa’da atlı toplu taşıma arabalarına voiture omnibus dendi. Latince omnibus, omnis („herkes”) kelimesinin çekimli hâlidir: „herkes için”. Yani araba, „herkes için araba”ydı. Zamanla voiture düştü, geriye omnibus kaldı.

Motorlusu gelince automobile ile omnibus kaynaştı: autobus. Nişanyan, 1905 dolayında ABD’de „automobile omnibus” ifadesine işaret eder; Fransızca autobus 1906’da Petit Larousse sözlüğüne girdi.

İşin tuhaf tarafı şu: „otobüs” derken kelimenin anlam taşıyan bütün parçaları düşmüş, elimizde Latince bir çekim eki olan -bus kalmıştır. İngilizce bus da aynı ekin tek başına kalmış hâlidir — bir dil bilgisi eki, koca bir taşıtın adı olmuştur.

Türkçedeki ilk kayıt 1911, Ali Seydi’nin lugatı.

Lat. omnibus (herkes için)→fr. voiture omnibus (atlı araba, 19. yy)→fr. autobus (1906)→otobüs (Türkçe, 1911)

Kaynaklar: CNRTL/TLFi (autobus, omnibus), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük. Her köken bilgisi sözlük kaynaklarından doğrulanmıştır.

Başka kelimelerin yolculuğu

ceketBiri köylü ayaklanması, biri örme zırh: iki rakip köken hikâyesi olan kelime.Hikâyeyi oku → tuvalet„Küçük bez” demekti; üç yüz yılda örtmece örtmece bugünkü anlamına yürüdü.Hikâyeyi oku → plajYunanca „eğimli” sıfatından: denize doğru eğimlenen kenar.Hikâyeyi oku → makyajİlk anlamı hırsız argosunda „iş çevirmek”ti; kelimeyi tiyatro kulisi akladı.Hikâyeyi oku → liseAdı, Aristoteles’in Atina’da ders verdiği Lykeion korusundan geliyor.Hikâyeyi oku → kravatKelime „Hırvat” demek: adı, bir süvari birliğinin boyunbağından geliyor.Hikâyeyi oku → restoranLokanta değil, „güç veren” bir et suyu demekti; adı bir çorbadan aldı.Hikâyeyi oku → sinemaYunanca „hareket” + „yazan”: Lumière’lerin cihaz adının kısalmış hâli.Hikâyeyi oku → duşKökü „su borusu”: kelime, İtalyan kaplıcalarından Montaigne’in günlüğüyle geldi.Hikâyeyi oku → taksiKelimenin dibinde Yunanca „vergi koymak” var; taksi aslında sayacın adı.Hikâyeyi oku → rujFransız için ruj bir renk adıdır; boya anlamı Türkçede tek başına kaldı.Hikâyeyi oku → vampirAvrupa’nın kan emici efsanesi, adını büyük olasılıkla bir Türk dilinden aldı.Hikâyeyi oku → krediBankacılık terimi sanılır; kökü, binlerce yıllık bir deyime çıkar: kalbini ortaya koymak.Hikâyeyi oku → elektrikPrizden gelen gücün adı, tespih taşı kehribarın Yunanca adından geliyor.Hikâyeyi oku → alarmİtalyanca „All’arme!” — „Silah başına!” Nara, zamanla zilin adı oldu.Hikâyeyi oku → dolarDünyanın parası, adını Bohemya’daki bir gümüş madeni vadisinden alıyor.Hikâyeyi oku → romanEdebiyat türü değil, „halkın konuştuğu Roma dili” — hikâye sonradan geldi.Hikâyeyi oku → aloFransa’ya ilk telefonlar Amerika’dan geldi; „hello” da yanında geldi.Hikâyeyi oku → NoelLatince „dies natalis”ten bugüne: bayramın adı, bir doğum gününün ta kendisi.Hikâyeyi oku → patronAzizden gemi kaptanına, terzi kalıbından işverene: hepsi aynı „baba”dan.Hikâyeyi oku → avukatMesleğin adı bir fiilden doğdu: mahkemeye yardıma çağırmak.Hikâyeyi oku → fotoğrafAdı bir gökbilimci koydu: phôs (ışık) + grapheús (yazan).Hikâyeyi oku → sürprizKelimenin asıl anlamı „baskın”: hoş sürpriz, tarihin en yeni icadı.Hikâyeyi oku → riskDeniz ticaretinin sigorta terimi; kökeni iki büyük ihtimal arasında.Hikâyeyi oku →

Merak ettiğin başka bir kelime mi var?

Türkçedeki 5.731 Fransızca kökenli kelimenin hepsi sorgu aracında. Yeni hikâyeler de Instagram’da.

Kelime sorgu aracı Instagram’da takip et