WhatsApp
← Etimoloji · Kelimelerin Yolculuğu Kelime hikâyesi · № 15

„Duş” kelimesinin kökeni

„Duş”u Fransızcaya Montaigne’in kaplıca gezisi soktu

Kısa cevap

duş kelimesi Fransızca douche sözcüğünden geliyor. Köken zinciri: Lat. ducere → Geç Lat. ductio → İt. doccia → fr. douche → duş. Fransızcada ilk kayıt: 1580–81 (Montaigne’in seyahat günlüğü, İt. doccia). Türkçeye girişi: 1892 — Tıngır & Sinapian, Istılahat Lugati.

FICHE ÉTYMOLOGIQUE · KELİME KÜNYESİ№ 15
DOĞRULANDI
duş
Fransızcası: douche
Fransızcada ilk1580–81 (Montaigne’in seyahat günlüğü, İt. doccia)
Türkçede ilk1892 — Tıngır & Sinapian, Istılahat Lugati
KaynakCNRTL/TLFi (douche), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük
Hikâye

Zincir Latince ducere („sevk etmek”) fiilinden başlar; ondan türeyen ductio „suyu boruyla iletme” demekti. İtalyancada doccia önce „su borusu, oluk” (13. yüzyıl), sonra kaplıcalarda „vücuda tutulan su huzmesi” anlamını aldı (1499).

Kelimeyi Fransızcaya sokan tanıklardan biri bir edebiyat devi: Montaigne, 1580–81’de İtalya’daki kaplıcaları gezerken günlüğüne tedavi yöntemi olarak İtalyanca doccia kelimesini not etti. Birkaç yıl içinde kelime Fransızca biçimini aldı: douche (1584, „doulche”).

Yani duş, yüzyıllarca banyo değil tedavi demekti: basınçlı suyla kür. Gündelik temizlik anlamı 19. yüzyılda yerleşti. Türkçedeki ilk kayıt 1892, Tıngır & Sinapian’ın Istılahat Lugati.

Lat. ducere (sevk etmek)→Geç Lat. ductio (suyu iletme)→İt. doccia (boru; su huzmesi, 1499)→fr. douche (1584)→duş (Türkçe, 1892)

Kaynaklar: CNRTL/TLFi (douche), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük. Her köken bilgisi sözlük kaynaklarından doğrulanmıştır.

Başka kelimelerin yolculuğu

taksiKelimenin dibinde Yunanca „vergi koymak” var; taksi aslında sayacın adı.Hikâyeyi oku → rujFransız için ruj bir renk adıdır; boya anlamı Türkçede tek başına kaldı.Hikâyeyi oku → vampirAvrupa’nın kan emici efsanesi, adını büyük olasılıkla bir Türk dilinden aldı.Hikâyeyi oku → krediBankacılık terimi sanılır; kökü, binlerce yıllık bir deyime çıkar: kalbini ortaya koymak.Hikâyeyi oku → elektrikPrizden gelen gücün adı, tespih taşı kehribarın Yunanca adından geliyor.Hikâyeyi oku → alarmİtalyanca „All’arme!” — „Silah başına!” Nara, zamanla zilin adı oldu.Hikâyeyi oku → dolarDünyanın parası, adını Bohemya’daki bir gümüş madeni vadisinden alıyor.Hikâyeyi oku → romanEdebiyat türü değil, „halkın konuştuğu Roma dili” — hikâye sonradan geldi.Hikâyeyi oku → aloFransa’ya ilk telefonlar Amerika’dan geldi; „hello” da yanında geldi.Hikâyeyi oku → NoelLatince „dies natalis”ten bugüne: bayramın adı, bir doğum gününün ta kendisi.Hikâyeyi oku → patronAzizden gemi kaptanına, terzi kalıbından işverene: hepsi aynı „baba”dan.Hikâyeyi oku → avukatMesleğin adı bir fiilden doğdu: mahkemeye yardıma çağırmak.Hikâyeyi oku → fotoğrafAdı bir gökbilimci koydu: phôs (ışık) + grapheús (yazan).Hikâyeyi oku → sürprizKelimenin asıl anlamı „baskın”: hoş sürpriz, tarihin en yeni icadı.Hikâyeyi oku → riskDeniz ticaretinin sigorta terimi; kökeni iki büyük ihtimal arasında.Hikâyeyi oku → alkolArapça al-kuḥl: göze çekilen sürme. İçkiye giden yol, bir damıtma imbiğinden geçer.Hikâyeyi oku → gazDilin en dürüst icadı: van Helmont yeni maddeye yeni kelime türetti ve bunu yazdı.Hikâyeyi oku → ekipKökünde Vikinglerin „skip”i (gemi) var; İngilizce „ship” ile akrabadır.Hikâyeyi oku → sporFransızcadan İngiltere’ye, orada spor olup Fransa’ya geri: gidiş-dönüş bir kelime.Hikâyeyi oku → onurDil Devrimi’nde „haysiyet”e karşılık diye benimsendi; aslı honneur.Hikâyeyi oku → normalLatince norma = gönye. Gönyeye uyan „düzgün”, uymayan „anormal” sayıldı.Hikâyeyi oku → kontrolContre + rôle: „karşı rulo”. Denetimin aslı, defteri kopyasıyla karşılaştırmak.Hikâyeyi oku → rolTekerlekten ruloya, rulodan sahneye: rol, replik kâğıdının adı.Hikâyeyi oku → barMüşteriyle içkiyi ayıran tezgâh çubuğu, mekânın kendisine ad oldu.Hikâyeyi oku →

Merak ettiğin başka bir kelime mi var?

Türkçedeki 5.731 Fransızca kökenli kelimenin hepsi sorgu aracında. Yeni hikâyeler de Instagram’da.

Kelime sorgu aracı Instagram’da takip et