← Etimoloji · Kelimelerin Yolculuğu Kelime hikâyesi · № 20

„Elektrik” kelimesinin kökeni

„Elektrik” adını kehribardan alır

Kısa cevap

elektrik kelimesi Fransızca électrique sözcüğünden geliyor. Köken zinciri: Yun. ḗlektron → Lat. vis electrica → fr. électrique → elektrik. Fransızcada ilk kayıt: 1678 „corps électriques”; Lat. electricus 1600 (W. Gilbert). Türkçeye girişi: 1792 — Ebubekir Ratib Efendi („makina elektrika”).

FICHE ÉTYMOLOGIQUE · KELİME KÜNYESİ№ 20
DOĞRULANDI
elektrik
Fransızcası: électrique
Fransızcada ilk1678 „corps électriques”; Lat. electricus 1600 (W. Gilbert)
Türkçede ilk1792 — Ebubekir Ratib Efendi („makina elektrika”)
KaynakCNRTL/TLFi (électrique), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük
Hikâye

Eski Yunanca ḗlektron, „kehribar” demekti. Antik çağdan beri bilinen bir gözlem vardı: yüne sürtülen kehribar, tüy ve saman çöpü çeker. 1600’de İngiliz doğabilimci William Gilbert, mıknatıslık üzerine yazdığı De Magnete adlı eserinde bu kıvılcımlanma özelliğine Latince vis electrica — „kehribarî güç” — adını verdi.

Terim İngilizcede 1646’dan, Fransızcada 1678’den itibaren görülür (corps électriques, „elektrikli cisimler”). Yani „elektrik”, bir fizikçinin kehribar deneylerine taktığı adın bütün dünyaya yayılmış hâlidir.

Türkçedeki ilk kayıt şaşırtıcı derecede erken: 1792’de Viyana’ya giden elçi Ebubekir Ratib Efendi, bir akademide kendisine gösterilen „makina elektrika dedikleri âlet”i anlatır. 19. yüzyılda Osmanlıca karşılık olarak kehrübaiyye („kehribarîlik”) önerildi — yani aynı fikrin Arapça-Farsça çevirisi; ama tutunamadı, elektrik kaldı.

Yun. ḗlektron (kehribar)Lat. vis electrica («kehribar gücü», 1600)fr. électrique (1678)elektrik (Türkçe, 1792)

Kaynaklar: CNRTL/TLFi (électrique), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük. Her köken bilgisi sözlük kaynaklarından doğrulanmıştır.

Başka kelimelerin yolculuğu

alarmİtalyanca „All’arme!” — „Silah başına!” Nara, zamanla zilin adı oldu.Hikâyeyi oku → dolarDünyanın parası, adını Bohemya’daki bir gümüş madeni vadisinden alıyor.Hikâyeyi oku → romanEdebiyat türü değil, „halkın konuştuğu Roma dili” — hikâye sonradan geldi.Hikâyeyi oku → aloFransa’ya ilk telefonlar Amerika’dan geldi; „hello” da yanında geldi.Hikâyeyi oku → NoelLatince „dies natalis”ten bugüne: bayramın adı, bir doğum gününün ta kendisi.Hikâyeyi oku → patronAzizden gemi kaptanına, terzi kalıbından işverene: hepsi aynı „baba”dan.Hikâyeyi oku → avukatMesleğin adı bir fiilden doğdu: mahkemeye yardıma çağırmak.Hikâyeyi oku → fotoğrafAdı bir gökbilimci koydu: phôs (ışık) + grapheús (yazan).Hikâyeyi oku → sürprizKelimenin asıl anlamı „baskın”: hoş sürpriz, tarihin en yeni icadı.Hikâyeyi oku → riskDeniz ticaretinin sigorta terimi; kökeni iki büyük ihtimal arasında.Hikâyeyi oku → alkolArapça al-kuḥl: göze çekilen sürme. İçkiye giden yol, bir damıtma imbiğinden geçer.Hikâyeyi oku → gazDilin en dürüst icadı: van Helmont yeni maddeye yeni kelime türetti ve bunu yazdı.Hikâyeyi oku → ekipKökünde Vikinglerin „skip”i (gemi) var; İngilizce „ship” ile akrabadır.Hikâyeyi oku → sporFransızcadan İngiltere’ye, orada spor olup Fransa’ya geri: gidiş-dönüş bir kelime.Hikâyeyi oku → onurDil Devrimi’nde „haysiyet”e karşılık diye benimsendi; aslı honneur.Hikâyeyi oku → normalLatince norma = gönye. Gönyeye uyan „düzgün”, uymayan „anormal” sayıldı.Hikâyeyi oku → kontrolContre + rôle: „karşı rulo”. Denetimin aslı, defteri kopyasıyla karşılaştırmak.Hikâyeyi oku → rolTekerlekten ruloya, rulodan sahneye: rol, replik kâğıdının adı.Hikâyeyi oku → barMüşteriyle içkiyi ayıran tezgâh çubuğu, mekânın kendisine ad oldu.Hikâyeyi oku → milyonİtalyanca büyütme ekiyle: mille + one. Kelimeyi Marco Polo meşhur etti.Hikâyeyi oku → pantolonBir azizden bir tiyatro karakterine, oradan bacağımıza: pantolonun yolculuğu.Hikâyeyi oku → kuaförMesleğin adı saçtan değil, başa giyilen eski bir başlıktan geliyor.Hikâyeyi oku → randevuKökeninde bir askerî komut var: „Rendez-vous!” — belirlenen yere gidiniz!Hikâyeyi oku → asansörAdı, mühendis Léon Edoux’nun 1867 Paris Dünya Fuarı’ndaki makinesiyle kondu.Hikâyeyi oku →

Merak ettiğin başka bir kelime mi var?

Türkçedeki 5.731 Fransızca kökenli kelimenin hepsi sorgu aracında. Yeni hikâyeler de Instagram’da.