„Sürpriz” kelimesinin kökeni

Fransızca surprise, surprendre „üstüne gelmek, gafil avlamak” fiilinden gelir (prendre „tutmak, almak” + sur- „üstüne”). Fiil 12. yüzyıldan beri kayıtlıdır ve anlamları hiç iç açıcı değildir: „ansızın saldırmak”, „hastalığın ansızın yakalaması”, hatta „aklını çelmek, aldatmak”.

İsim de öyleydi: surprise, eski dilde „askerî baskın” ve „beklenmedik vergi” demekti. Nişanyan’ın notuna göre kelime hem Fransızcada hem İngilizcede 19. yüzyıl sonlarına dek genellikle bu olumsuz anlamda kullanıldı. „Hoş beklenmedik şey” anlamı, kelimenin yüzlerce yıllık tarihinde dünkü çocuktur.

Türkçe iki anlamı da art arda yaşadı. Ahmed Midhat 1900’den önce okurlarına kelimeyi öğretirken dürüstçe yazar: „‘sürpriz’ kelimesi ‘baskın’ ... manasında olduğunu Fransız lisanına az çok vâkıf olanlar bilir.” 1924’te Toven’in sözlüğünde ise bugünkü anlam yerleşmiştir: „sürpriz: Hiç beklenmeyen sevinç.”

Kaynaklar: CNRTL/TLFi (surprise), Nişanyan Sözlük, TDK Güncel Türkçe Sözlük. Her köken bilgisi sözlük kaynaklarından doğrulanmıştır.